Ogorzałka (zwyczajna) (Aythya marila) to średniej wielkości kaczka nurkująca, większa od blisko spokrewnionej ogorzałki małej i czernicy. Lęgi odbywają w miesiącach letnich. Ptaki zasiedlają terytoria od Islandii, przez Skandynawię, północną Rosję i Syberię, aż po Alaskę i północ Kanady. Zimę spędzają na wybrzeżach Europy, Azji Wschodniej i Ameryki Północnej.
Samce są wyraźnie większe od samic. Mają bardziej zaokrąglone głowy. Ich dziób jest intensywnie niebieski, a oczy – żółte. Głowa połyskuje zielenią lub purpurą w zależności od kąta padania światła. Pierś jest czarna, brzuch biały, a grzbiet jasnoszary. Na skrzydłach wyróżnia się szeroki, biały pas. Samice są przeważnie brązowe, z białą plamą na twarzy i matowym, niebieskawym dziobem.
Gniazda budowane są blisko wody, zazwyczaj na wyspach północnych jezior lub na unoszących się matach roślinnych. Ptaki zaczynają się rozmnażać w wieku dwóch lat. Już w pierwszym roku życia samice budują gniazda. Tok samców jest złożony. Odbywa się w drodze powrotnej na lęgowiska. Kończy się utworzeniem monogamicznych par. W lęgu znajduje się od sześciu do dziewięciu oliwkowo-żółtawych jaj. Po 24–28 dniach wykluwają się pisklęta, które od razu podążają za matką w poszukiwaniu pożywienia.
Ogorzałki żywią się mięczakami, roślinami wodnymi i owadami, które zdobywają nurkując – zwykle na głębokości 0,5–6 m, czasem nawet do 10 m. Tworzą wielkie stada, zwane tratwami, liczące niekiedy tysiące osobników. Głównym zagrożeniem pozostaje działalność człowieka. Ptaki padają ofiarą sów, skunksów, szopów, lisów, kojotów i myśliwych. Od lat 80. XX wieku ich populacja stale maleje. Wciąż jednak kaczki te uznawane są za gatunek najmniejszej troski według Czerwonej listy IUCN.
Taksonomia
Ogorzałek zwyczajny został po raz pierwszy formalnie opisany przez Karola Linneusza w 1761 roku jako Anas marila. Miejscem typowym dla tego opisu była Laponia. Obecnie gatunek zaliczany jest do rodzaju Aythya, który w 1822 roku wprowadził niemiecki zoolog Friedrich Boie.
Nazwa rodzajowa Aythya pochodzi od starogreckiego słowa αἴθυιᾰ (aithuia), używanego przez Arystotelesa i innych autorów antycznych na określenie morskich ptaków, prawdopodobnie kaczek lub innych gatunków wodnych. Z kolei epitet gatunkowy marila wywodzi się od greckiego słowa oznaczającego „węgiel drzewny” lub „pył węglowy”. Może to nawiązywać do ciemnego upierzenia samca.
Wyróżnia się obecnie dwa podgatunki tego ptaka. Podgatunek nominatywny, Aythya marila marila, występuje od północnej Europy po Syberię na zachód od rzeki Leny. Ptaki zamieszkujące Amerykę Północną zaliczane są z kolei do podgatunku A. m. nearctica. Od europejskich różnią się wyższym czołem. Samce mają także wyraźniejsze poprzeczne prążkowanie na barkówkach i grzbiecie. Mają również mniej rozległe białe pola na lotkach pierwszorzędowych. Populacje z Dalekiego Wschodu Azji (na wschód od Leny aż po Morze Beringa) mają cechy pośrednie. Bywają włączane do jednego z dwóch głównych podgatunków. Bywały też klasyfikowane jako odrębny podgatunek A. m. mariloides. Nazwa ta jest jednak nieprawidłowa. Pierwotnie odnosiła się do ogorzałka małego (Aythya affinis).
Na podstawie analizy rozmiarów opisano również plejstoceński paleopodgatunek Aythya marila asphaltica. Zidentyfikowany on został w 1941 roku przez Sieriebrowskiego na podstawie szczątków z Binagady na terenie dzisiejszego Azerbejdżanu. Analizy filogenetyczne uwzględniające budowę szkieletu i cechy skórne wskazują, że ogorzałki zwyczajne i małe są dla siebie najbliższymi krewniakami.
Angielska nazwa „scaup” po raz pierwszy pojawiła się w formie „Scaup Duck” w 1678 roku. Prawdopodobnie pochodzi od szkockiego lub północnoangielskiego słowa scaup lub scalp, oznaczającego ławicę małży, w których te ptaki często żerują zimą. Alternatywna hipoteza – niepotwierdzona – zakłada, że nazwa może nawiązywać do odgłosów godowych samców: „scaup scaup”.
Opis ogorzałki zwyczajnej
Dorosła ogorzała zwyczajna mierzy od 39 do 56 cm długości. Osiąga rozpiętość skrzydeł 71–84 cm. Waży od 726 do 1360 gramów. Dziób ma jasnoniebieski z niewielkim czarnym paznokciem na końcu, a oczy – intensywnie żółte. W porównaniu do ogorzałki małej jest o 10% dłuższa i aż o 20% cięższa.
Samiec wyróżnia się ciemną głową z zielonkawym lub purpurowym połyskiem, czarną piersią, jasnym grzbietem, czarnym ogonem i białym spodem ciała. Brzuch i boki są śnieżnobiałe, a dolne partie ciała szaro prążkowane. Pióra szyi, piersi i ogona mają błyszczącą, czarną barwę. Skrzydła zdobi biały pas, który zaczyna się na lusterku i ciągnie aż po końce lotek pierwszorzędowych. Zarówno nogi, jak i stopy u obu płci mają szarą barwę.
Samica jest cała brązowa. Ubarwienie skrzydeł przypomina to u samca, choć jest nieco bledsze. U nasady dzioba widoczne są białe pasy i brązowe, owalne plamy. Dziób ma niebieskawy odcień, lecz jest matowy. Młode ptaki przypominają dorosłe samice. Upierzenie spoczynkowe samca (tzw. szata spoczynkowa) jest zbliżone do godowego. Jasne partie przybierają jednak wtedy beżowoszary odcień.
Rozróżnienie ogorzałki zwyczajnej od małej bywa trudne w terenie. Głowa ogorzałki zwyczajnej jest bardziej zaokrąglona, a biały pas na skrzydłach – bardziej rozległy. Dziób jest dłuższy, szerszy i zakończony większym czarnym paznokciem. Północnoamerykański podgatunek Aythya marila nearctica zwykle ma wyższe czoło i mniej bieli na skrzydłach. Plasuje go to morfologicznie między europejskim A. m. marila a ogorzałkiem małym.
Zasięg występowania
Ogorzałka zwyczajna ma cyrkumpolarny zasięg występowania. Lęgnie się na obszarach arktycznych zarówno w Eurazji (strefa palearktyczna), jak i w Ameryce Północnej (nearktyczna). Lato spędza na Islandii, w Skandynawii, północnej Rosji i Syberii, a także na Alasce i w północnej Kanadzie. Choć jest to gatunek w dużej mierze wędrowny, niewielkie populacje pozostają przez cały rok na Islandii i Aleutach.
W sezonie lęgowym zasiedla torfowiska i niską tundrę w pobliżu jezior słodkowodnych oraz wyspy położone na tych jeziorach. Jesienią rozpoczyna wędrówkę na południe. Zimuje wzdłuż wybrzeży Atlantyku i Pacyfiku Ameryki Północnej, nad Morzem Kaspijskim i Czarnym, u wybrzeży Japonii, nad Morzem Żółtym i Wschodniochińskim. Zimową porą spotkać ją można w przybrzeżnych zatokach, estuariach, a czasem także na wodach śródlądowych – na przykład na jeziorach Europy Środkowej czy Wielkich Jeziorach w Ameryce Północnej.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Odmieniec jaskiniowy
- Obrzeżek gołębień – obrzeżek gołębi
- Jak nazywa się samiec żaby? Dobre pytanie, a odpowiedź…
- „Trzy dni i trzy noce”: w jakim dniu i roku umarł Jezus
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Greater_scaup [dostęp: 27.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: MPF. CC BY-SA 4.0.
