Liściołaz żółty (Phyllobates terribilis) to jeden z najbardziej jadowitych płazów na świecie. Ten przedstawiciel rodziny drzewołazowatych (Dendrobatidae) występuje wyłącznie na wilgotnym wybrzeżu Pacyfiku w Kolumbii. Choć przypomina inne gatunki z tego samego rodzaju, w szczególności Phyllobates bicolor, to właśnie on zdobyła miano jednego z największych i najbardziej niebezpiecznych.
Samica osiąga średnio 47 mm długości. Sprawia to, że jest jedną z największych przedstawicielek drzewołazów. Żyje w tropikalnych lasach deszczowych departamentu Cauca, na wysokości od 100 do 200 m n.p.m. Środowisko, w którym występuje, charakteryzuje się wysoką wilgotnością oraz stałą temperaturą powyżej 25°C. W naturze żaby te są towarzyskie. Żyją zazwyczaj w grupach liczących do sześciu osobników. W warunkach hodowlanych mogą tworzyć większe skupiska.
Największe zagrożenie stanowi nie jej rozmiar, a batrachotoksyna, którą gromadzi w gruczołach skórnych. Wystarczy dotknięcie dzikiego osobnika, by doświadczyć silnego pieczenia utrzymującego się przez wiele godzin. Dla człowieka bezpośredni kontakt z tą żabą może być śmiertelny.
Zasięg występowania liściołaza żółtego stale się kurczy. Powodem jest m.in. niszczenie naturalnego siedliska przez działalność człowieka. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznała ten gatunek za zagrożony wyginięciem.
Opis
Liściołaz żółty uchodzi za jeden z największych gatunków w rodzinie drzewołazowatych (Dendrobatidae). Różnice między samcami a samicami są minimalne. Ograniczają się głównie do wielkości. Dorosłe samice osiągają średnio 47 mm długości ciała (mierzonej od pyska do kloaki). Samce mierzą przeciętnie 45 mm.
Jak u wszystkich drzewołazów, ciało i kończyny dorosłego osobnika są intensywnie ubarwione – bez charakterystycznych ciemnych plamek obecnych u wielu innych przedstawicieli tej rodziny. Barwa skóry pełni funkcję odstraszającą (tzw. ubarwienie aposematyczne). Sygnalizuje drapieżnikom silną toksyczność zwierzęcia. U liściołaza żółtego przybiera jednolite tony: od złocistożółtego, przez złocistopomarańczowy, aż po bladozielony o metalicznym połysku.
Fizjonomia tej żaby również kryje ciekawe detale. Krawędź pyska jest zaokrąglona, a okolica przedszczękowa pionowa i lekko wklęsła. Oczy mają poziomą źrenicę. Tęczówka, nozdrza, opuszki palców, dolna krawędź błon bębenkowych oraz brzegi pyska są czarne – podobnie jak fałdy skórne w pachwinach i pod pachami. Na przednich kończynach znajdują się cztery palce zakończone niewielkimi przylgami. Umożliwiają one wspinaczkę po roślinach; najdłuższy jest trzeci palec. Tylne kończyny mają pięć palców – najdłuższy to czwarty, następnie trzeci, piąty, drugi i najkrótszy pierwszy. Co ciekawe, zwierzę to posiada zęby w łuku szczękowym.
U młodych osobników ciało jest czarne z charakterystycznymi złotymi pasami na grzbiecie. Kolorystyka dorosłych żab zależy od mikroregionu. Na przykład w Quebrada Guangui przeważają osobniki złocistożółte i pomarańczowe, rzadziej zielone lub intensywnie pomarańczowe. W La Brea oddalonej o 15 km dominują żaby o bladozielonej, metalicznej skórze. Spód ciała i wewnętrzne części ud mogą mieć niebieskozielony odcień. Niezależnie jednak od miejsca występowania, morfologia i poziom toksyczności pozostają niezmienne.
Samce mają płytki worek rezonansowy. Zdradzają to szare fałdki skórne u podstawy gardła oraz parzyste szczeliny głosowe w dnie jamy ustnej. Gatunek bywa mylony z Phyllobates bicolor – mniejszym krewniakiem, który zamieszkuje wyższe partie górskie (400–1500 m n.p.m.) w departamentach Chocó i Valle del Cauca. Odróżnia go m.in. mniejszy rozmiar oraz kontrastujące ubarwienie spodu ciała i kończyn względem grzbietu.
Toksyczność liściołaza żółtego
W świecie płazów batrachotoksyny wykryto wyłącznie u przedstawicieli rodzaju Phyllobates. To jedne z najbardziej toksycznych substancji znanych nauce. Phyllobates terribilis, uważana jest za najjadowitszą żabę świata. Skóra tego gatunku wydziela steroidowe alkaloidy, magazynowane w gruczołach śluzowych, szczególnie licznych na grzbiecie. Substancje te działają poprzez wiązanie się z kanałami sodowymi w błonach komórkowych, uniemożliwiając ich zamknięcie. W efekcie nerwy przestają przewodzić impulsy, a mięśnie pozostają w stanie niekontrolowanego rozluźnienia. Może to prowadzić do migotania komór lub nagłego zatrzymania akcji serca.
Wystarczy mniej niż 200 mikrogramów batrachotoksyny wprowadzonych do krwiobiegu, by zabić dorosłego człowieka. Skóra jednej żaby może zawierać od 700 do 1900 µg. Jest to ilość wystarczająca, do uśmiercenia nawet 20 osób lub ponad 10 000 myszy. Wydzielina działa drażniąco na ludzką skórę i śluzówki. Przypadkowy kontakt dłoni z twarzą skutkuje kilkugodzinnym, palącym bólem. Co istotne, toksyna ta nie służy żabom do polowania. Pełni wyłącznie funkcję obronną.
W przeciwieństwie do australijskich żab z rodzaju Pseudophryne, które potrafią samodzielnie syntetyzować swoje toksyny, Phyllobates terribilis pozyskuje batrachotoksynę z diety. Naukowcy podejrzewają, że źródłem tej substancji są niewielkie chrząszcze z rodzaju Choresine (rodzina Melyridae), występujące m.in. w Kolumbii. To prawdopodobnie ich spożycie umożliwia gromadzenie toksyn w organizmie. Brak tego składnika w diecie sprawia, że osobniki hodowane w niewoli są całkowicie nietoksyczne. Nawet dzikie żaby, trzymane w kontrolowanych warunkach, stopniowo tracą toksyczność – do 50% po roku i 60% po trzech latach.
Co fascynujące, mimo ogromnej toksyczności, Phyllobates terribilis nie zatruwa samej siebie. Już w latach 80. wykazano, że jej mięśnie i nerwy są niewrażliwe na batrachotoksynę. Dopiero w 2017 roku amerykańscy badacze ze State University of New York odkryli, że decyduje o tym pojedyncza mutacja genetyczna. Analizując pięć wariantów aminokwasów, stwierdzili, że toksyna nie wiąże się z kanałem sodowym, jeśli w pozycji 1584 zamiast asparaginy znajduje się treonina. Ta specyficzna zmiana – wynik pojedynczej mutacji nukleotydowej – chroni żabę przed własnym jadem.
Zarówno skrajna toksyczność, jak i unikalny mechanizm odporności czynią z liściołaza żółtego jeden z najbardziej niezwykłych i niebezpiecznych organizmów w świecie przyrody.
Rozmnażanie
Okres godowy liściołaza żółtego rozpoczyna się od intensywnych treli samca, który w ten sposób próbuje zwabić partnerkę. Gdy uda mu się przyciągnąć uwagę samicy, prowadzi ją do starannie wybranego miejsca składania jaj – wilgotnego, gładkiego, czystego i osłoniętego, jak liść lub kamień. Choć potencjał rozrodczy samicy jest niższy niż u wielu innych płazów – każdorazowo składa do 20 jaj – może rozmnażać się regularnie, nawet raz w miesiącu.
Po złożeniu jaj przez samicę samiec dokonuje zapłodnienia zewnętrznego. Jaja mają średnicę od 2,4 do 2,6 mm (bez galaretowatej osłony). Około trzynastego dnia następuje wylęg. Wtedy samiec przenosi świeżo wyklute larwy na swoim grzbiecie do niewielkich zbiorników wodnych, gdzie kijanki mogą bezpiecznie się rozwijać.
Przemiana kijanki w młodą żabę trwa około 55 dni. W momencie wyklucia ciało kijanki mierzy średnio 4,1 mm. Całkowita długość wraz z ogonem to 11,1 mm. W trakcie rozwoju młode osobniki osiągają długość całkowitą do 35,4 mm. Początkowo są czarnoszare z jasnobrązowymi paskami na grzbiecie. Z czasem pojawiają się intensywnie żółte pasy. Równolegle rozwijają się kończyny przednie. Czarne zabarwienie ustępuje miejsca jednolitej barwie – żółtej, pomarańczowej, metalicznie zielonej, a rzadziej białej. Brzuch potrzebuje jeszcze kilku tygodni, by przybrać taki sam kolor jak reszta ciała.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Lelek (zwyczajny) – lelek – lelek kozodój
- Lates nilowy – okoń nilowy – okoń Wiktorii
- Jakie są największe ćmy w Polsce?
- Świątynie i ofiary w Biblii – dodatek: świątynie po Jezusie Chrystusie
Źródło:
1. https://fr.wikipedia.org/wiki/Phyllobates_terribilis [dostęp: 19.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Marcel Burkhard. CC BY-SA 2.0 de.
