Jakie są największe ćmy w Polsce?

W całej Polsce żyje około 3000 gatunków ciem¹. Większość tych owadów to niewielkie okazy, których rozpiętość skrzydeł nie przekracza 5 cm. Wśród rodzimych nocnych motyli są jednak także prawdziwe giganty, których rozmiary ciała budzą w przeciętnym obserwatorze mieszankę podziwu i przerażenia. To w głównej mierze przedstawiciele rodziny zawisakowatych, reprezentowanej w Polsce przez 20 gatunków. Te imponujące owady swoją nazwę zawdzięczają umiejętności zawisania w powietrzu dzięki szybkim, trzepoczącym ruchom skrzydeł. Mimo masywnej budowy ciała zawisaki potrafią również rozwijać ogromną, dochodzącą nawet do 65 km/h, prędkość w trakcie lotu². Które z tych nocnych motyli są największe? Co jeszcze warto o nich wiedzieć?

Największa ćma w Polsce – zmierzchnica trupia główka

Gigantyczne jak na motyla rozmiary ciała charakteryzują przede wszystkim zmierzchnicę trupią główkę (Acherontia atropos), zwaną też niekiedy zmorą trupiagłówką. To fascynujące zwierzątko obrazuje piękno stworzonego przez Boga świata przyrody. W Księdze Psalmów czytamy: jak liczne są dzieła Twoje, Panie! Ty wszystko mądrze uczyniłeś: ziemia jest pełna Twych stworzeń (Ps. 104, 24). 

Zmierzchnice to nie tylko największe ćmy w Polsce. Pod względem rozmiarów ciała dzierżą one także palmę pierwszeństwa wśród wszystkich owadów zamieszkujących nasz kraj. Dorosłe okazy mierzą mniej więcej 12 cm długości i ważą około 10 g. Rozpiętość ich skrzydeł może natomiast wynosić od 10 do nawet 14 cm. Co ciekawe, gąsienice tego gatunku są nieco większe niż dojrzałe ćmy. Dorastają one bowiem do 13 cm długości³.

Zmora trupiagłówka zamieszkuje głównie Bliski Wschód, Afrykę oraz kraje basenu Morza Śródziemnego. W Polsce spotyka się ją relatywnie rzadko i tylko w okresie letnim. Ćmę tę można łatwo rozpoznać po zlokalizowanym na tułowiu żółtym wzorze, przypominającym ludzką czaszkę (stąd też w dawnych czasach wierzono, że obecność tego motyla w domu zwiastuje rychłą śmierć któregoś z członków rodziny). Przednie skrzydła owada w stadium imago są szarobrązowe albo brunatne i mają charakterystyczny jaskrawy wzór. Tylne natomiast odznaczają się żółtym ubarwieniem, od którego wyraźnie odcinają się dwie ciemne pręgi⁴. 

Ćma przed osiągnięciem dojrzałości przechodzi przez dwa etapy rozwoju. Jej gąsienice cechują się zielonym lub żółtym umaszczeniem. Ich ciała pokrywają niebieskie pasy oraz czarne kropki, a odwłoki wyposażone są w brązowy kolec. Poczwarki natomiast wyróżniają się ciemnobrązowym ubarwieniem, które lekko połyskuje w słońcu⁵.

Mimo ogromnych rozmiarów ciała dorosłe zmierzchnice trudno zaobserwować w naturalnym środowisku. Dzięki umaszczeniu doskonale wtapiają się bowiem w otoczenie, zlewając z korą drzew. Ich rozłożone skrzydła przywodzą na myśl żądlące błonkówki szerszenia. To skutecznie zniechęca potencjalnych drapieżców do zaatakowania ćmy. Motyle te potrafią również wydawać piszczące odgłosy. Dźwięki powstają za sprawą wydmuchiwania przez trąbkę powietrza⁶.

Zmory trupiagłówki wydzielają substancje zapachowe do złudzenia przypominające feromony wytwarzane przez pszczoły miodne. To pozwala im bez problemu przeniknąć do uli w celu zdobycia nektaru i miodu. W jednej kolonii pszczół w tym samym czasie może znajdować się nawet 200 zmierzchnic⁷.

Drugie miejsce na podium – zawisak powojowiec

Do dużych ciem, zamieszkujących terytorium Polski, zalicza się również zawisaka powojowca (Agrius convolvuli). Gąsienice tych owadów wyróżnia żółtawy, brunatny lub oliwkowozielony kolor. Mają one przeciętnie 11 cm długości. Rozpiętość skrzydeł dorosłych owadów waha się natomiast od 9 do nawet 13 cm. Do tego zawisaka należy rekord długości ssawki wśród wszystkich polskich motyli. Może ona mierzyć nawet 9 cm⁸.

Ciało zawisaka powojowca pokrywają gęsto rozmieszczone szare włoski. Odwłok owada zdobią różowo-biało-czarne poprzeczne pasy. W tylnej części tułowia widać natomiast dwie czerwone plamy. Na szarych skrzydłach można zobaczyć nieregularne, zygzakowate linie. Dymorfizm płciowy u tych ciem zaznacza się bardzo słabo. Niemniej jednak samce da się łatwo rozpoznać po relatywnie mniejszych (w porównaniu do samic) rozmiarach ciała oraz nieco ciemniejszym umaszczeniu⁹.

Zawisaki powojowce poza Europą zamieszkują także rozległe tereny Azji, Australii, a także północną część Afryki. Motyle te prowadzą wędrowny tryb życia. Pierwsze pokolenie przedstawicieli omawianego gatunku przylatuje do Polski na przełomie maja i czerwca. W sierpniu i we wrześniu pojawia się natomiast drugie pokolenie ciem, które przyszło na świat już na terenie naszego kraju. 

Zawisak powojowiec zwykle lata z szybkością 50 km/h. Przy sprzyjających wiatrach może jednak osiągnąć nawet dwukrotnie wyższą prędkość lotu. To pozwala mu na przemierzanie w trakcie nocy imponujących dystansów¹⁰.

Trzeci do kompletu – zawisak tawulec

Spośród wszystkich zamieszkujących Polskę motyli imponującymi rozmiarami ciała może pochwalić się również zawisak tawulec (Sphinx ligustri). Gąsienice tego gatunku osiągają około 10 cm długości. Łatwo je rozpoznać po zielonym ubarwieniu ciała i charakterystycznym rogu zlokalizowanym w tylnej części tułowia. Rozpiętość skrzydeł dorosłych motyli mieści się w przedziale od 10 do 12 cm¹¹. Przednia para jest ciemnobrązowa, a jej powierzchnię pokrywają cienkie białe paski. Tylna natomiast wyróżnia się różowo-łososiowym ubarwieniem. Na fioletowym odwłoku widać z kolei czarne pasy¹².

Zawisaki tawulce występują powszechnie na terenie całej Polski i Europy. Najchętniej przebywają one w lasach liściastych oraz mieszanych, a także w parkach czy ogrodach. Wzmożony okres aktywności tych motyli przypada na czas od końca maja do końca lipca. W ciągu roku ćma rodzi tylko jedno pokolenie. Zimę spędza w stadium poczwarki. Kryje się wówczas w ziemi, a jej ciało chroni kokon¹³.

Inne duże motyle mocne zamieszkujące Polskę

Terytorium Polski zasiedla licznie wiele innych ciem o stosunkowo dużych rozmiarach ciała. Do gatunków tego typu można zaliczyć choćby zawisaka borowca (Sphinx pinastri). Owada o rozpiętości skrzydeł od 7,5 do 9 cm powszechnie uznaje się za szkodnika drzew iglastych. Wyróżniają go słabo widoczne przepaski oraz ciemne skośne kreski, umiejscowione na skrzydłach pierwszej pary skrzydeł¹⁴.

Relatywnie sporym nocnym motylem jest też nastrosz lipowiec (Mimas tiliae). Ćma, której rozpiętość skrzydeł może wynosić nawet 8 cm, w Polsce ma status gatunku pospolitego. W stadium gąsienicy żywi się głównie liśćmi lipy, dorosłe owady nie pobierają natomiast pokarmu¹⁵.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Największa antylopa z Afryki – eland, kanna
• Największa ćma w Polsce – zmierzchnica trupia główka
• Grzbietoród amerykański
• „Trzy dni i trzy noce”: w jakim dniu i roku umarł Jezus
• Stworzenie świata w Księdze Rodzaju: historia czy poezja?

Przypisy

1. K. Szubański, Miejskie motyle to nie tylko bielinki i rusałki, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 14.05.2019, https://www.gov.pl/web/nauka/miejskie-motyle-to-nie-tylko-bielinki-i-rusalki, dostęp: 15.05.2025.
2. Zawisakowate, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zawisakowate, dostęp: 15.05.2025.|
3. J. Stradowski, Największe owady w Polsce. Mogą mieć nawet 12 cm długości, a jeden gatunek spotkasz w ogrodzie, National Geographic, 13.09.2022, https://www.national-geographic.pl/przyroda/najwieksze-owady-w-polsce/, dostęp: 15.05.2025.
4. Zmierzchnica trupia główka (Acherontia atropos), Ekologia.pl, https://www.ekologia.pl/zwierzeta/zmierzchnica-trupia-glowka/, dostęp: 15.05.2025.
5. Tamże.
6. W. Kozicki, Największy owad w Polsce. Ma znak czaszki, zwiastuje śmierć, PLANETA, 15.04.2025, https://www.planeta.pl/przyroda/najwiekszy-owad-w-polsce-ma-znak-czaszki-zwiastuje-smierc, dostęp: 15.05.2025.
7. Tamże.
8. Zawisak powojowiec, Media Nauka, https://www.medianauka.pl/zawisak-powojowiec, dostęp: 15.05.2025.
9. Zawisak powojowiec, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zawisak_powojowiec, dostęp: 15.05.2025.
10. Zawisak powojowiec, Media Nauka, dz. cyt.
11. Zawisak tawulec, Media Nauka, https://www.medianauka.pl/zawisak-tawulec, dostęp: 15.05.2025.
12. Zawisak tawulec, Media Nauka, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zawisak_tawulec, dostęp: 15.05.2025.
13. Tamże.
14. Zawisak borowiec, Media Nauka, https://www.medianauka.pl/zawisak-borowiec, dostęp: 15.05.2025.
15. Nastrosz lipowiec, Media Nauka, https://www.medianauka.pl/nastrosz-lipowiec, dostęp: 15.05.2025.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.