Lelek (zwyczajny), lelek, lelek kozodój (Caprimulgus europaeus) to tajemniczy ptak aktywny o zmierzchu i nocą. Zamieszkuje rozległe obszary Europy oraz Palearktyki. Spotkać go można aż po Mongolię i północno-zachodnie Chiny.
Ten nocny ptak znika z pola widzenia w ciągu dnia. Ma brunatnoszare, nakrapiane upierzenie, które sprawia, że niemal stapia się z tłem. Samiec wyróżnia się białymi plamami na skrzydłach i ogonie, które są widoczne w czasie widowiskowych lotów godowych.
Lelek nie buduje gniazd. Samica składa dwa jaja bezpośrednio na ziemię, w suchych, otwartych przestrzeniach z rzadkimi drzewami lub krzewami. Pisklęta wylęgają się po 17–21 dniach. Po kolejnych dwóch tygodniach są zdolne do lotu. Samce w okresie lęgowym wydają charakterystyczny długi, chrapliwy dźwięk – tzw. „churr” – który słychać wieczorami. Broniąc terytoriów, wykonują loty z rozpostartymi skrzydłami w kształcie litery V, klaszcząc nimi i nawołując.
Lelek żywi się przede wszystkim nocnymi owadami. Poluje w locie. Duże oczy sprawiają, że doskonale widzi w ciemnościach. W odróżnieniu od nietoperzy nie korzysta z echolokacji ani słuchu. Pije i kąpie się również w locie.
Gatunek występuje na dużym obszarze. Sprawia to, że Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje go jako „najmniejszej troski”. Liczebność populacji systematycznie jednak spada. Spowodowane jest to przede wszystkim utratą siedlisk, zakłóceniami w czasie lęgów i spadkiem liczby owadów. Wszystkie populacje lelka zwyczajnego są wędrowne. Zimę ptaki spędzają na południe od Sahary.
Taksonomia
Rodzina lelkowatych (Caprimulgidae) obejmuje liczne gatunki nocnych, owadożernych ptaków. Największy zasięg występowania ma rodzaj Caprimulgus. Charakterystyczne dla tych ptaków są sztywne szczecinki wokół dzioba, długie i ostre skrzydła, grzebykowaty pazur środkowego palca oraz upierzenie o maskującym wzorze. U dorosłych samców widoczne są białe plamy na skrzydłach i ogonie. Uznawane są one za wskaźnik jakości samca w sezonie godowym.
Lelek zwyczajny (Caprimulgus europaeus) tworzy tzw. nadgatunek wraz z dwoma afrykańskimi kuzynami: lelkiem rudolicym i ponurym – gatunkami o podobnych pieśniach godowych. Dalej na wschód jego ekologiczną niszę zajmuje lelek dżunglowy.
Opisany po raz pierwszy przez Karola Linneusza w przełomowym Systema Naturae z 1758 roku, lelek zawdzięcza swoją nazwę fascynującej ludowej opowieści. Łacińska nazwa rodzaju pochodzi od słów capra – koza – i mulgere – doić. Przez wieki wierzono, że ptaki nocami wysysają mleko z kóz. Miało to powodować ich bezmleczność. Nazwa gatunkowa europaeus odnosi się do europejskiego zasięgu występowania.
Angielskie słowo nightjar, użyte po raz pierwszy w 1630 roku, odnosi się do nocnego trybu życia ptaka i charakterystycznego dźwięku „churr”, który wydaje. Dawne lub lokalne nazwy, takie jak „churn owl”, „fern owl”, „dor hawk” czy „moth hawk”, odwołują się do jego pieśni, środowiska życia lub diety. Odzwierciedla to, jak silnie ten tajemniczy ptak zakorzeniony jest w kulturze i przyrodzie wielu regionów.
Podgatunki
Lelek zwyczajny występuje w sześciu podgatunkach, które tworzą łagodny ciąg geograficzny. Im dalej na wschód, tym ptaki są mniejsze i jaśniejsze. Ta klinalna zmienność odzwierciedla ich dostosowanie do lokalnych warunków środowiskowych i klimatycznych.
Podgatunek nominatywny, C. e. europaeus, zamieszkuje środkową i północną Europę. Występuje aż po środkową i północną Syberię. Na południu Europy i w północnej Afryce występuje C. e. meridionalis, sięgający Kaukazu i północno-zachodniego Iranu. Dalej na wschód, w Kazachstanie i zachodniej Syberii, spotykany jest C. e. sarudnyi, a w rejonie Iraku, Iranu oraz aż po północny Pakistan – C. e. unwini.
Najdalsze wschodnie populacje reprezentują dwa podgatunki azjatyckie. C. e. plumipes występuje od północno-zachodnich Chin po Mongolię zachodnią i południową. C. e. dementievi z kolei zasiedla północno-wschodnią Mongolię i południowo-środkową Syberię, szczególnie region Zabajkala.
Choć różnice między podgatunkami są subtelne, ich rozkład ilustruje imponujący zasięg gatunku, który potrafił przystosować się do bardzo zróżnicowanych krajobrazów Eurazji.
Opis lelka zwyczajnego
Lelek zwyczajny mierzy od 24,5 do 28 cm długości, przy rozpiętości skrzydeł od 52 do 59 cm. Samce ważą od 51 do 101 gramów. Samice są nieco cięższe. Ich masa wacha się w granicach 67-95 gramów. Dorosły osobnik podgatunku nominatywnego wyróżnia się brunatnoszarym upierzeniem grzbietu z ciemnym kreskowaniem, jasnobeżową „obrożą” na karku i wyraźną, białawą linią wąsową. Skrzydła w spoczynku mają szare tło z beżowym nakrapianiem. Spód ciała pokrywają brunatne prążki i plamki w odcieniach beżu. Dziób jest czarniawy, tęczówki ciemnobrązowe, a nogi i stopy brunatne.
Lot lelka jest zupełnie bezgłośny. W powietrzu łatwo odróżnić samca od samicy. Samiec ma białą plamę na trzech lotkach pierwszorzędowych i białe zakończenia dwóch zewnętrznych sterówek. Pisklęta są pokryte puszystym brązowo-beżowym puchem. Młode po opierzeniu przypominają dorosłe samice.
Lelek zaczyna pierzenie w czerwcu, po zakończeniu lęgów. W czasie migracji proces ten ustaje. Pióra ogona i skrzydeł wymieniane są dopiero na zimowiskach, między styczniem a marcem. Młode osobniki pierzą się podobnie jak dorosłe, chyba że pochodzą z późnych lęgów – wówczas cały proces może przebiegać już w Afryce.
W Europie lelek zwyczajny współwystępuje z większym lelkiem rdzawoszyim, który gniazduje na Półwyspie Iberyjskim i w Afryce Północno-Zachodniej. Ten ostatni ma szerszą obrożę na karku i bardziej kontrastowe białe znaki. W Afryce zimujące lelki zwyczajny spotykają krewniaków – lelka akacjowego i białowąsego. Oba są bardziej kontrastowo ubarwione i mają intensywniejsze beżowe plamy na skrzydłach. Lelek białowąsy jest też wyraźnie ciemniejszy.
Ze względu na nocny tryb życia, doskonałe maskowanie i cichy lot, obserwacja lelka to bardziej kwestia szczęścia niż doświadczenia czy wiedzy.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Lates nilowy – okoń nilowy – okoń Wiktorii
- Księżycówka amerykańska
- Jakie są największe ćmy w Polsce?
- Świątynie i ofiary w Biblii – dodatek: świątynie po Jezusie Chrystusie
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/European_nightjar [dostęp: 18.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Li Qoruxçî. CC BY-SA 3.0.
