Trzmiel gajowy (Bombus lucorum) jest gatunkiem owada reprezentującego rodzinę pszczołowatych (Apidae). Zwierzę zasiedla niemal całą Europę od Morza Barentsa na północy aż do Grecji. Występuje powszechnie również w Azji aż do południowo wschodnich granic Chin.
Nazwę Bombus lucorum niegdyś stosowano do określenia kilku różnych gatunków trzmieli. Było to spowodowane przede wszystkim identycznym wyglądem ich przedstawicieli. W 1983 roku badacze Scholl i Obrecht zaproponowali nazwę kompleks Bombus lucorum. Swym zasięgiem znaczeniowym obejmowała ona nie tylko trzmiele gajowe, ale także inne pokrewne im owady, czyli trzmiela wielkiego (Bombus magnus) i trzmiela zamaskowanego (Bombus cryptarum). Faktyczny zasięg występowania tych owadów ustalono na podstawie przeprowadzonych badań naukowych. Okazało się, że niektóre z tych owadów mogą zasiedlać tereny Azji aż do wybrzeży Oceanu Spokojnego.
Dla trzmieli gajowych charakterystyczna jest zdolność do kradzieży nektaru z kwiatów. Wszystko dzięki rogowej osłonie języka pozwalającej na przebicie płatków kwiatu. Brak kontaktu z pyłkiem podczas pobierania pokarmu sprawia, że owady te nie odgrywają większej roli w zapylaniu roślin.
Taksonomia i filogeneza
Trzmiele gajowe zalicza się do rzędu Hymenoptera, do którego przynależą również mrówki, pszczoły oraz osy. Podobnie jak pszczoły, są też przedstawicielami rodziny Apidae. Razem z innymi trzmielami reprezentują także rodzaj Bombus. Ponadto klasyfikuje się je do podrodzaju Bombus. Poza trzmielem gajowym jego przedstawicielami na terenie Europy są trzmiele: ziemny (Bombus terrestris), Bombus. sporadicus, wielki (Bombus magnus) i zamaskowany (Bombus cryptarum). Trzmiela gajowego łączy bliskie pokrewieństwo ze wspomnianymi owadami.
Opis i identyfikacja trzmiela gajowego
Trzmiel gajowy wyróżnia się dużymi rozmiarami ciała. Królowe dorastają do około 22 mm długości przy rozpiętości skrzydeł mniej więcej na poziomie 36 mm. Ich masa ciała waha się od 0,46 do 0,70 g. Robotnice maksymalnie osiągają długość około 18 mm. Są też dwa razy lżejsze od królowej. Trutnie mają zbliżoną wielkość do robotnic. Ich ciała pokrywa duża ilość żółtych włosków.
Z aparatu gębowego trzmiela wyrasta krótka ssawka używana do przebijania kwiatowych kielichów. Owady te w większości są ubarwione na czarno. Tylko na drugim segmencie ich odwłoka można dostrzec żółty pas. Także tylna część ciała jest na ogół jaśniejsza od przedniej. Samce w porównaniu do samic odznaczają się większym zróżnicowaniem kolorystycznym. Ciemniejsze osobniki występują głównie w północnej Fennoskandii oraz południowo-zachodniej Norwegii. Ich obecność notuje się też na wyspie Gotland zlokalizowanej na Morzu Bałtyckim.
Gniazda
Gniazda trzmieli gajowych zwykle odznaczają się sporymi rozmiarami. W jednym czasie może w nich żyć około 400 robotnic. Owady te na swoje siedliska często wybierają znajdujące się pod ziemią opuszczone gniazda myszy bądź norników. Najważniejszą częścią gniazda jest utworzona przez królową komora. Samica najpierw wyścieła ją warstwą pyłku. Następnie składa partię jaj i przykrywa plastrem wosku.
Gniazda trzmieli gajowych często mają otwory skierowane na południe. To zapewnia owadom dodatkową porcję ciepła.
Rozmieszczenie i siedlisko
Zasięg naturalnego występowania trzmieli gajowych rozciąga się na całą Palearktykę (w tym Japonię) oraz zachodni Nearktyk. Obecność tych owadów stwierdza się również w Wielkiej Brytanii oraz w Islandii. Na terytorium drugiego z wymienionych krajów zostały one sztucznie wprowadzone przez ludzi. Trzmiele gajowe najczęściej spotyka się na polach, łąkach i wrzosowiskach. Niekiedy żerują również w ogrodach oraz na terenach górskich i wybrzeżach mórz. Preferują obszary gęsto porośnięte kwiatami.
Trzmiel gajowy – kolonia
Trzmiele gajowe – podobnie jak wiele innych owadów – na zimę zapadają w stan hibernacji. Budzą się jednak z niego dość szybko. Latające nisko nad ziemią królowe można już spotkać na przełomie lutego i marca. Samice w tym czasie wybierają miejsce na nowe gniazdo i zbierają do niego pyłek. Robotnice przychodzą na świat od kwietnia do połowy maja. Samce wykluwają się z jaj natomiast późnym latem. Trutnie do przywabienie młodych królowych używają feromonów rozpylanych na trawie. Trutnie, robotnice i stare królowe giną w miesiącach jesiennych. Młode królowe natomiast w zimie pozostają w stanie hibernacji. Na wiosnę zakładają nowe kolonie.
Pasożyty
Trzmiele gajowe często padają ofiarą trzmielców gajowych (Bombus bohemicus). Owady te składają jaja w gnieździe gospodarzy. Robotnice żywią wykluwające się z nich osobniki tak jak młode trzmiele.
Dieta
Królowe wczesną wiosną jeszcze przed założeniem gniazda zbierają nektar z kwiatów. Zwykle są to: krokusy, wrzosy, pokrzywy białe i czerwone, porzeczki kwitnące i dzwonki. Chętnie żerują też na roślinach ogrodowych, takich jak lawenda, rododendrony, chabry, wiciokrzewy oraz forsycje.
Kradzież nektaru
Trzmiele gajowe mają relatywnie krótkie języki. Znajdująca się na nich rogowa osłona pozwala owadowi przebić kielich kwiatu. W ten sposób nektar staje się łatwo dostępny dla danego osobnika bez konieczności wchodzenia do wnętrza kwiatu. To sprawia, że trzmiele gajowe nie uczestniczą w zapylaniu rośliny. Ponadto pozostałe przez nich dziury są często wykorzystywane do pobierania nektaru przez inne owady.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Rusałka admirał
- Pingwin maskowy – pingwin antarktyczny
- Dzikie konie w Polsce – gdzie występują?
- Albertaceratops
- Dinozaur z pełnym żołądkiem na dnie oceanu
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Bombus_lucorum [dostęp: 19.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
