Mrówka rudnica (Formica rufa) to borealny przedstawiciel grupy Formica rufa i zarazem gatunek typowy dla tej grupy, opisany już przez Karola Linneusza. Mrówki te występują naturalnie w Eurazji. Ich zasięg rozciąga się od środkowej Skandynawii po północną część Półwyspu Iberyjskiego i Anatolii oraz od Wielkiej Brytanii aż po Jezioro Bajkał. Istnieją również niepotwierdzone doniesienia o ich obecności na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Co pewien czas pojawiają się głosy, że rudnica występuje także w Ameryce Północnej. Literatura specjalistyczna tego jednak nie potwierdza. Najnowsze opracowania poświęcone północnoamerykańskim mrówkom leśnym nie wymieniają jej wśród gatunków występujących na tym kontynencie. Wszystkie dotychczasowe wzmianki o rudnicy w Ameryce Północnej uznawane są za wątpliwe lub niepotwierdzone.
Robotnice tego gatunku mają czerwone głowy i tułów oraz brunatnoczarny odwłok, często z ciemnymi plamami na głowie i przedtułowiu. Zdarzają się osobniki jednolicie czerwone, z czerwonym fragmentem odwłoka od strony ciała. Aby odróżnić rudnicę od gatunków blisko spokrewnionych, konieczne jest badanie okazów pod mikroskopem. Różnice w owłosieniu należą do cech diagnostycznych. Mrówka rudnica jest bardziej owłosiona niż np. Formica polyctena, ale mniej niż Formica lugubris. Robotnice są polimorficzne. Osiągają długość od 4,5 do 9 mm. Mają duże żuwaczki. W razie zagrożenia podobnie jak wiele innych gatunków mrówek potrafią rozpylać z odwłoka kwas mrówkowy. Warto dodać, że to właśnie z tego gatunku kwas mrówkowy po raz pierwszy wyizolował w 1671 roku angielski przyrodnik John Ray, destylując dużą liczbę zmiażdżonych mrówek. Dorosłe rudnice żywią się głównie spadzią wydzielaną przez mszyce. Niektóre populacje tworzą rozległe systemy połączonych mrowisk z wieloma królowymi, podczas gdy inne utrzymują kolonie z jedną królową.
Opis
Gniazda rudnic to okazałe, kopulaste konstrukcje zbudowane z trawy, gałązek czy igliwia, często wznoszone przy butwiejącym pniu. Zazwyczaj usytuowane są na leśnych polanach, gdzie mrówki mogą liczyć na promienie słońca. Kolonie liczą od 100 do 400 tysięcy robotnic oraz nawet 100 królowych. Formica rufa jest wysoce poliginiczna. Często ponownie przyjmuje królowe po locie godowym, wywodzące się z własnego macierzystego gniazda. W efekcie powstają stare, wielokomorowe mrowiska, w których może żyć znacznie ponad sto samic składających jaja. Takie kolonie potrafią osiągać kilka metrów wysokości i średnicy. Rudnice wykazują silną agresję terytorialną. Często atakują i eliminują inne gatunki mrówek z zajmowanego obszaru. Loty godowe odbywają się wiosną. Wiążą się z zażartymi walkami pomiędzy sąsiadującymi koloniami, w wyniku których na nowo wyznaczane są granice terytoriów. Nowe gniazda powstają przez odgałęzienie się fragmentu istniejącego mrowiska albo w wyniku czasowego pasożytnictwa społecznego. Gospodarzami w tym procesie są gatunki z grupy F. fusca, zwłaszcza F. fusca i F. lemani. Młode kolonie rudnic notowano także w gniazdach F. glebaria czy F. cunnicularia. Królowa F. rufa usuwa dotychczasową królową z gniazda. Składa własne jaja, a obecne w mrowisku robotnice opiekują się jej potomstwem, aż do przejęcia całej kolonii.
Dieta mrówki rudnica
Podstawą diety rudnic jest spadź mszyc. Mrówki te polują także na drobne bezkręgowce, takie jak owady czy pajęczaki. Są wyjątkowo żarłocznymi padlinożercami. Szlaki, którymi wyruszają na żer, mogą sięgać nawet 100 metrów od mrowiska. Zaobserwowano, że większe robotnice zapuszczają się dalej w poszukiwaniu pokarmu. Formica rufa znajduje szerokie zastosowanie w leśnictwie. Często jest celowo wprowadzana na dany teren jako naturalny sposób na ograniczanie populacji szkodników.
Zachowanie
Pielęgnacja
Mrówka rudnica znana jest z zachowań opiekuńczych wobec potomstwa, określanych jako pielęgnacja kokonów. Robotnice przechodzą w swoim rozwoju tzw. fazę wrażliwą, podczas której przyzwyczajają się do bodźca chemicznego wydzielanego przez kokony. Okres ten występuje wcześnie i w ściśle określonym momencie życia owadów. Zespół Moli i współpracowników przeprowadził eksperyment, badając reakcje robotnic na kokony pochodzące od tego samego gatunku (homospecyficzne) i od innych gatunków (heterospecyficzne). Okazało się, że jeśli robotnice wychowują się bez kontaktu z kokonami, nie wykazują zachowań opiekuńczych. Oba rodzaje kokonów są wówczas przez nie rozrywane i zjadane jako źródło pożywienia. Natomiast, gdy robotnice zostały przyzwyczajone wyłącznie do kokonów własnego gatunku, zabierały oba rodzaje, ale tylko homospecyficzne umieszczały w gnieździe i otaczały opieką. Heterospecyficzne pozostawiały w gnieździe bez opieki i zjadały. Co ciekawe, kiedy kokony obcego gatunku nasączono wyciągiem z kokonów ich gatunku, robotnice zaczynały traktować oba rodzaje jednakowo. Oznacza to, że bodziec chemiczny wydzielany przez kokony odgrywa kluczową rolę w wywoływaniu zachowań adopcyjnych. Dokładna substancja odpowiedzialna za ten efekt nie została jednak dotąd zidentyfikowana.
Żerowanie
Zachowania żerujące rudnic różnią się w zależności od środowiska, w jakim występują. Mrówki te nie tylko opiekują się mszycami i pozyskują od nich spadź, ale także polują na drobne bezkręgowce i rywalizują z innymi drapieżnikami o zasoby pokarmowe. Zazwyczaj wybierają najliczniej występujące gatunki w swoim otoczeniu — zarówno w koronach drzew, jak i w runie leśnym. Preferują zdobycz żyjącą w koronach drzew w pobliżu mrowiska. Gdy zasoby pokarmowe zaczynają się kurczyć, wyruszają dalej, eksplorując kolejne drzewa, zamiast intensywniej przeszukiwać ściółkę leśną. Sprawia to, że żerowanie staje się zdecydowanie mniej efektywne, tym bardziej że reszta kolonii nie wspomaga robotnic poszukujących pożywienia.
Zachowania krewniacze
Rudnice potrafią przejawiać agresję nawet wobec przedstawicieli własnego gatunku. Do walk między robotnicami różnych kolonii najczęściej dochodzi wczesną wiosną. Jest to związane z rywalizacją o terytorium i utrzymaniem szlaków żerowania. Obserwacje potyczek i tworzenia szlaków wskazują, że obszary wokół poszczególnych mrowisk zmieniają się w zależności od pory roku. Stałe szlaki żerowe są co sezon umacniane. Każda próba przekroczenia ich przez mrówki obcego gatunku kończy się zazwyczaj atakiem. Najprawdopodobniej zmiany w granicach terytoriów wynikają z sezonowych wahań w dostępności pokarmu.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mrówkojad wielki
- Mrówka ognista – mrówka ogniowa
- Czy komary lecą do światła, czy do ciepła?
- Czym jest kulturowe chrześcijaństwo?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Formica_rufa [dostęp: 11.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Richard Bartz, Munich Makro Freak. CC BY-SA 2.5.
