Aksis czytal, zwany inaczej jeleniem aksis lub czytalem (Axis axis) to gatunek ssaka parzystnokopytnego z rodziny jeleniowatych. Po raz pierwszy został on opisany w 1777 roku przez niemieckiego przyrodnika Johanna Christiana Polycarpa Erxlebena. Czytal jest średniej wielkości jeleniem. Samce osiągają około 90 cm wysokości w kłębie, a samice 70 cm. Masa ciała samców waha się od 70 do 90 kg. Samice ważą zazwyczaj od 40 do 60 kg. Gatunek ten cechuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samce są większe i posiadają poroże, które osiąga długość blisko 1 metra i ma charakterystyczne trzy odnogi. Ubarwienie górnej części ciała tych zwierząt jest złotobrązowe do rdzawobrązowego, z licznymi białymi plamami. Białe są także brzuch, zad, gardło, wewnętrzne strony nóg, uszy oraz ogon.
Etymologia
Nazwa zwyczajowa „czital” (wym. /tʃiːtəl/) pochodzi z hindi cītal (चितल), które wywodzi się od sanskryckiego słowa citrala (चित्रल), oznaczającego „pstry” lub „plamisty”. Podobne korzenie etymologiczne ma nazwa geparda (cheetah). Warianty nazwy „czital” obejmują „czital” oraz „czitul”.
Taksonomia
Aksis czytal został po raz pierwszy opisany został przez Johanna Christiana Polycarpa Erxlebena w 1777 roku pod nazwą Cervus axis. W 1827 roku Charles Hamilton Smith wyodrębnił czytala jako osobny podrodzaj Axis w obrębie rodzaju Cervus. W 1987 roku Colin P. Groves i Peter Grubb podnieśli Axis do rangi pełnoprawnego rodzaju. Początkowo rodzaj Hyelaphus był traktowany jako podrodzaj Axis, jednak analiza morfologiczna wykazała znaczące różnice między tymi rodzajami. Dalsze badania filogenetyczne potwierdziły, że Hyelaphus jest bliżej spokrewniony z rodzajem Rusa niż z Axis.
Opis
Czytal jest jeleniem średniej wielkości. Dorosłe samce osiągają wysokość w kłębie od 90 do 100 cm. Samice są niższe, mierzą 65–75 cm. Długość ciała, licząc od głowy do ogona, wynosi około 1,7 m. Masa ciała dorosłych samców wynosi od 98 do 110 kg. Samice są lżejsze i ważą od 25 do 45 kg. Młode samce ważą od 30 do 75 kg. Ogon czytala, o długości 20 cm, jest ciemno pręgowany wzdłuż całej długości. Gatunek cechuje się dymorfizmem płciowym. Samce są większe i posiadają poroże, które u dorosłych osiąga długość niemal 1 metra i ma charakterystyczne trzy odnogi. Poroże jest zrzucane corocznie i przechodzi proces mineralizacji od miękkich tkanek (scypuł) do twardej, kostnej struktury.
Ubarwienie grzbietu jest złotobrązowe lub rdzawobrązowe, z licznymi białymi plamami. Brzuch, zad, gardło, wewnętrzne strony nóg, uszy i ogon są białe. Charakterystycznym elementem jest czarny pas biegnący wzdłuż kręgosłupa. Czytal ma dobrze rozwinięte gruczoły przedoczodołowe – większe u samców. Otwierają się one w odpowiedzi na określone bodźce. Na tylnych nogach znajdują się gruczoły śródstopia i podeszwowe.
Kopyta osiągają długość od 4,1 do 6,1 cm, przy czym przednie są dłuższe od tylnych. Mleczne kły, mierzące około 1 cm, wypadają przed ukończeniem pierwszego roku życia. Nie są zastępowane zębami stałymi.
Jeleń aksis często mylony jest z danielem, ale różni się od niego większą liczbą białych plamek na ciele, prostszym porożem z trzema odnogami oraz wyraźnym ciemnym pasem biegnącym wzdłuż grzbietu. Dodatkowo czytal ma białą plamę na gardle, w przeciwieństwie do daniela, którego gardło jest całkowicie białe.
Zasięg występowania
Czytal występuje na obszarze od 8° do 30° szerokości geograficznej północnej. Spotkać go można na terenie Indii, Nepalu, Bhutanu, Bangladeszu i Sri Lanki. Zachodnią granicą jego zasięgu są wschodnie rejony Radżastanu i Gudżaratu, a północną — region Teraju, północny Bengal Zachodni, Sikkim oraz zachodnie Assam. Jeleń aksis zasiedla również doliny leśne Bhutanu na wysokościach poniżej 1100 m n.p.m. Spotykany jest w regionie Sundarbanów oraz w ekoparkach wokół Zatoki Bengalskiej. W centralnym i północno-wschodnim Bangladeszu jest lokalnie wymarły. Południową granicę jego zasięgu stanowią Wyspy Andamany i Nikobary oraz Sri Lanka. Sporadycznie występuje w lasach na terenie całego Półwyspu Indyjskiego.
Zachowanie
Czytal jest aktywny przez całą dobę, choć dostosowuje swój tryb życia do warunków pogodowych. Latem unika upałów, odpoczywając w cieniu. Szczyt jego aktywności przypada wówczas na godziny późno popołudniowe. W chłodniejsze dni rozpoczyna żerowanie przed wschodem słońca, osiągając maksimum aktywności rano. W południe odpoczywa. Wieczorem ponownie wyrusza na poszukiwanie pożywienia. Przed świtem zasypia w chłodniejszych, leśnych miejscach. Jelenie te poruszają się w jednym szeregu, zachowując między osobnikami dystans równy dwukrotnej szerokości ciała. Największe odległości jelenie aksis pokonują w lecie, co naukowcy zaobserwowali w Parku Narodowym Gir w Indiach.
Czytal jest zwierzęciem stadnym. Tworzy luźne grupy składające się z samic z młodymi, samych samców lub mieszanych grup młodzieży. Najczęściej spotykane są małe stada, choć obserwowano także agregacje liczące nawet 100 osobników. W Indiach wielkość stad waha się od 5 do 40 osobników, a w Teksasie zwykle nie przekracza 15. Skład stad zmienia się sezonowo, na przykład samice izolują się przed porodem, a samce opuszczają grupy w okresie rui. Największe grupy widuje się w porze monsunowej na łąkach.
Jeleń aksis ucieka w obliczu zagrożenia, odsłaniając białą część ogona jako sygnał ostrzegawczy. Potrafi przeskakiwać przeszkody o wysokości do 1,5 m. Przebywa zwykle w promieniu 300 m od osłon roślinnych.
Gatunek ten ma wielu drapieżników, w tym wilki indyjskie, tygrysy, lwy azjatyckie, lamparty, pytony, dhole oraz krokodyle. Młode padają ofiarą mniejszych drapieżników, takich jak szakale czy orły. Czytal jest zwierzęciem bardzo wokalny. Wydaje różnorodne dźwięki – od ostrzegawczych szczeknięć, po groźne pomruki podczas okresu rui.
Samce zaznaczają swoje terytorium za pomocą gruczołów przedoczodołowych. Ocierają je o gałęzie i w ten sposób pozostawiają na nich intensywny zapach. Często angażują się w sparingi, które rzadko kończą się poważnymi obrażeniami – zwykle polegają na przepychankach porożami. Czytal ma także interesującą relację z langurami szarymi. Małpy te pomagają jeleniom dostrzegać zagrożenia z wysokości drzew. W zamian korzystają z owoców strącanych przez czytale z drzew, takich jak Terminalia bellirica czy Phyllanthus emblica. Jeleń aksis bywa również widywany w towarzystwie sambara. Zwierzęta te wspólnie żerują w lasach Ghatów Zachodnich.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Rak pręgowaty – rak pręgowany – rak amerykański
- Padalec zwyczajny
- Kim byli neandertalczycy?
- Czy dinozaury żyły na zimnej Alasce?
- Mit płaskiej Ziemi w historii chrześcijaństwa
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Chital [12.11.2024]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: T. R. Shankar Raman. Licencja: CC BY-SA 4.0.
