Międzynarodowy Dzień Demokracji, czyli dlaczego należy dbać o prawa człowieka

Czy demokracja jest dzisiaj zagrożona? O ważnych dla nas wartościach demokratycznych niech przypomni nam Międzynarodowy Dzień Demokracji.

Dziś, dnia 15 września 2025 roku, obchodzimy 18. Międzynarodowy Dzień Demokracji. Został on ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych rezolucją z 8 listopada 2007 roku¹ i po raz pierwszy odbył się następnego roku. Ideą tego dnia jest m.in. propagowanie i wzmacnianie idei demokracji na świecie, podnoszenie świadomości społeczeństwa na temat stanu demokracji na świecie, a także oddanie hołdu ludziom, którzy walczą o prawa człowieka, zwłaszcza w krajach autorytarnych i totalitarnych.

W 2008 roku w trakcie pierwszych obchodów Międzynarodowego Dnia Demokracji ówczesny Sekretarz Generalny ONZ Ban Ki-moon wypowiedział następujące słowa:

Jako Sekretarz Generalny ONZ jestem zdeterminowany, by zapewnić Organizacji sposobność podejmowania globalnych działań w każdej możliwej sytuacji, które pomogą ludziom i narodom na całym świecie w budowaniu i wzmacnianiu systemów demokratycznych. Doświadczenie wciąż uczy nas, że demokracja jest niezbędna do osiągnięcia fundamentalnych celów, jakimi są pokój, przestrzeganie praw człowieka i rozwój².

Warto zatem skorzystać z okazji, aby przypomnieć sobie, czym jest demokracja i dlaczego powinniśmy zabiegać o przestrzeganie praw człowieka.

Czym jest demokracja?

Mówi się, że demokracja to najgorszy z ustrojów, ale jak dotąd nie wymyślono lepszego. Wypowiedź ta, błędnie przypisywana Winstonowi Churchillowi (który tylko wskazał, że tak ludzie mówią³), zawiera w sobie jednak sporo prawdy.

Samo słowo demokracja pochodzi z języka greckiego i oznacza dosłownie władzę ludu (demos – lud, kratos – władza). Stąd idea demokracji przyjmuje założenie, że lud jest w stanie rządzić się samodzielnie. W tym leży i siła demokracji, i zarazem jej słabość. W takim systemie łatwo bowiem o pojawienie się takich zjawisk, jak populizm, ochlokracja (rządy motłochu) czy nawet totalitaryzm (tak stało się w latach 30. XX wieku w Niemczech). Dyktatorzy mogą także wykorzystywać hasło demokracja, wprowadzając własną ideologię, stąd w historii powstało tak wiele tzw. demokracji ludowych⁴.

Starożytne źródła demokracji

Zwykle szkoły uczą nas, że demokracja narodziła się w Atenach między VI a IV wiekiem p.n.e. Ale prawda jest taka, że już wcześniej istniały instytucje, które moglibyśmy określić jako proto-demokratyczne. Istniały one nawet w takich cywilizacjach, jak Egipt faraonów lub Mezopotamia królów-kapłanów. Jak napisał francuski politolog Yves Schemeil w streszczeniu do artykułu Democracy Before Democracy? (Demokracja przed demokracją?) z 2000 roku:

Czy demokracja została wymyślona przez Greków, aby zastąpić anarchię i rządy imperialne, charakterystyczne dla wcześniejszych społeczeństw Bliskiego Wschodu? Chociaż to, co nowożytni myśliciele polityczni wprost zapożyczyli ze starożytności, wygląda na ateńskie, demokracja istniała przed [greckimi] polis. Polityka Egiptu i Mezopotamii opierała się na debatach publicznych i szczegółowych procedurach głosowania. Niezliczone zgromadzenia zwoływano na progach budynków publicznych lub bram miast. Sporne procesy trafiały do ​​sądów wyższej instancji. Władze równoważące przypominały przywódcom, że sprawiedliwość jest ich odpowiedzialnością. Nie była to pełna demokracja, ale grecka wersja również nie była doskonała⁵.

Innymi słowy, choć Egiptem czy Babilonią rządzili autokratyczni królowie, których władzy zwykle nie kwestionowano, a nawet byli uważani za bogów, to istniały także oddolne instytucje, zgromadzenia, które działały lokalnie, np. w miastach. Taki system był zresztą potrzebny, aby w danym państwie, liczącym miliony ludzi, panował porządek.

Demokracja w starożytnym Izraelu?

Podobny system istniał także w starożytnym Izraelu w tzw. okresie sędziów, choć z istotnymi różnicami. Najważniejszą było to, że królem Izraela był sam Bóg Jahwe, a nie człowiek taki jak faraon egipski. Mojżesz, prorok Boga, zbudował Mu przenośną świątynię znaną jako Namiot Zgromadzenia lub Przybytek Mojżeszowy. Z tego namiotu Bóg dokonywał najważniejszych sądów w Izraelu, który był podzielony na 12 plemion, nad którymi panowali książęta⁶. Oprócz tego powołanych zostało 70 starszych ze wszystkich plemion, którzy pomagali Mojżeszowi⁷. System ten był zatem plemienną teokracją (z biblijnego punktu widzenia była to wtedy rzecz konieczna), która wcielała także proto-demokratyczne instytucje.

Oczywiście była to niedoskonała forma proto-demokracji. Po pierwsze, musiała być od czasu do czasu przekształcana w pewną formę dyktatury. Wtedy wybierano sędziów takich jak Samson, aby prowadzili cały naród w obliczu zewnętrznego zagrożenia, np. ze strony Filistyńczyków⁸. I po drugie, pomimo prawa, jakie Bóg nadał ludowi na górze Synaj, każdy czynił to, co było słuszne w jego własnych oczach⁹. Z tego powodu cała sytuacja ciążyła trochę ku anarchii. Nie był to więc idealny system, ale, mówiąc słowami Churchilla, nie było lepszego. I kiedy sami Izraelici zażądali powołania monarchii, Bóg przez proroka niechętnie pozwolił na to i ostrzegł o konsekwencjach, jakie nadejdą¹⁰.

Zagrożenia dla demokracji na świecie

Również nasza współczesna demokracja w stylu zachodnim nie jest idealnym systemem, ale to najlepsze, co możemy mieć. I podobnie jak w dwudziestoleciu międzywojennym, także dziś jest ona zagrożona. Najbardziej oczywistym przykładem jest Rosja, która po inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku coraz bardziej uciska społeczeństwo. Wszelkie niezależne media rosyjskie zostały zdelegalizowane, a tortury są na porządku dziennym. Co więcej, ostatnio prezydent Rosji podpisał wniosek o wyjście kraju z Europejskiej konwencji o zapobieganiu torturom¹¹. Do innych krajów zagrażających demokracji możemy zaliczyć totalitarne Chiny, Koreę Północną czy islamistyczny Iran.

A skoro mowa o islamizmie, to fundamentalizm religijny (w tym islamski) i ugrupowania faszyzujące stanowią kolejne zagrożenie dla demokracji. Widoczne jest to zwłaszcza na Bliskim Wschodzie, w Azji Południowej i w Afryce Północnej, gdzie istnieją reżimy takie jak Afganistan talibów lub trwają brutalne wojny domowe takie jak w Jemenie czy Sudanie. Również współczesny Izrael znalazł się na tej niebezpiecznej ścieżce i instytucje międzynarodowe wprost mówią, że Izraelici dokonują ludobójstwa na Palestyńczykach¹².

Erozja demokracji na Zachodzie

Ale erozja demokracji powoli przenika także Zachód. Z jednej strony w Europie zjawisko imigracji z krajów Globalnego Południa wywołuje reakcję wspomnianych wyżej faszyzujących grup nacjonalistycznych. Już dzisiaj niektóre państwa, w tym Węgry, rządzone są przez zwolenników tzw. nieliberalnej demokracji, często także zwolenników Rosji. Z drugiej strony w Stanach Zjednoczonych polaryzacja polityczna między lewicą a prawicą powoli sięga zenitu. Taka polaryzacja, podsycana przez niezwykle dziś popularne teorie spiskowe na temat elit Ameryki, rozsadza demokratyczne instytucje od wewnątrz. Z tego powodu od kilku już lat podnoszone są obawy, że wkrótce w Ameryce wybuchnie wojna domowa¹³.

Problemem staje się również powszechna inwigilacja technologiczna, z którą jeszcze jakieś 50 lat temu nie mieliśmy do czynienia na Zachodzie. Nie jest już żadną tajemnicą, że korporacje i rządy gromadzą wszelkie możliwe dane na nasz temat za pomocą urządzeń, których używamy na co dzień, takich jak smartfony. Doskonale służą do tego media społecznościowe, a dane na nasz temat stały się dzisiaj przedmiotem handlu. Wreszcie są to doskonałe narzędzia do zwalczania wszelkich zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych, w sam raz na nasze niespokojne czasy. Tak oto demokracje zachodnie przechodzą swoistą transformację cywilizacyjną i nie wiemy, jaka nowa forma rządów się wyłoni.

Możliwy scenariusz przyszłości

Idąc nieco dalej w spekulacje na temat jutra, gdyby faktycznie doszło do globalnej wojny między współczesnymi supermocarstwami (co już samo w sobie zagrozi demokracji), to świat powojenny będzie wyglądać zupełnie inaczej niż obecny. Pierwsza wojna światowa zniszczyła porządek świata oparty głównie o monarchie konstytucyjne i doprowadziła do licznych rewolucji, zwłaszcza komunistycznej w Rosji. Narodziły się również reżimy faszystowskie i nazistowskie – coś, co przed wojną było zasadniczo niemożliwe.

Podobny skutek może przynieść III wojna światowa, jakkolwiek by nie wyglądała (poza scenariuszem całkowitej zagłady ludzkości). Tym bardziej, że obecnie nie brakuje środowisk ekologicznych czy religijnych, dla których globalna wojna stanowiłaby wypełnienie się przepowiedni o apokalipsie. I niektóre z nich, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, marzą o ustanowieniu teokracji, która przyniosłaby tzw. tysiącletnie królestwo na Ziemi¹⁴.

Zakończenie

Czy więc jesteśmy dziś skazani na ostateczną erozję i wręcz zagładę demokracji zachodniej? Niestety poczucie zagrożenia (zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego) nie sprzyja poszanowaniu praw człowieka – w wielu przypadkach nawet tych podstawowych, jak życie i godność ludzka. Dzisiejsze czasy wydają się bardzo niepewne pod tym względem. Dlatego Międzynarodowy Dzień Demokracji powinien nam wszystkim przypominać o jej dobrodziejstwach, takich jak prawa człowieka czy rozdział Kościoła od państwa. To ostatnie zresztą jest wspierane przez zapisane w Biblii słowa Jezusa Chrystusa: Oddajcie więc cezarowi to, co należy do cezara, a Bogu to, co należy do Boga¹⁵.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Ulepszanie człowieka – czy świat zaleją cyborgi?
• Dyskryminacja kobiet na świecie
• Czy cywilizacja zachodnia zmierza ku upadkowi?
• Czy cywilizacja potrzebuje religii?

Przypisy

1. Resolution adopted by the General Assembly on 8 November 2007, https://docs.un.org/en/A/RES/62/7 [dostęp: 10.09.2025].
2. Przesłanie Sekretarza Generalnego ONZ z okazji pierwszego Międzynarodowego Dnia Demokracji 15 września 2008 r., Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, 12.09.2008, https://www.unic.un.org.pl/aktualnosci.php?news=1186&wid=18&wai=&year=2008&back=%2Faktualnosci.php%3Fwid%3D18%26year%3D2008# [dostęp: 10.09.2025].
3. G. Magliocca, Misquoting Churchill on Democracy, PrawfsBlawg, 31.01.2019, https://prawfsblawg.blogs.com/prawfsblawg/2019/01/misquoting-churchill-on-democracy.html [dostęp: 10.09.2025].
4. Co ciekawe, samo to wyrażenie jest pleonazmem typu masło maślane, skoro samo słowo demokracja to inaczej władza ludu.
5. Y. Schemeil, Democracy Before Democracy?, „International Political Science Review”, 21(2), 2000, s. 99-120, https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0192512100212001, tłum. własne [dostęp: 10.09.2025].
6. Księga Liczb 1,44.
7. Księga Wyjścia 24,1.
8. Księga Sędziów 13,5.24.
9. Księga Sędziów 21,25.
10. I Księga Samuela 8,1-22.
11. K. Ryncarz, Rosja wycofuje się z międzynarodowej konwencji. „Przyznanie się do winy”, Interia, 08.09.2025, https://wydarzenia.interia.pl/zagranica/news-rosja-wycofuje-sie-z-miedzynarodowej-konwencji-przyznanie-si,nId,22303210 [dostęp: 10.09.2025].
12. E. Nader, Israel committing genocide in Gaza, world’s leading experts say, BBC, 01.09.2025, https://www.bbc.com/news/articles/cde3eyzdr63o [dostęp: 10.09.2025].
13. C. Bethea, The Americans Prepping for a Second Civil War, The New Yorker, 04.11.2024, https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/11/among-the-civil-war-preppers [dostęp: 10.09.2025].
14. Należą do nich amerykańscy nacjonaliści chrześcijańscy reprezentowani przez luźno powiązane ze sobą grupy ideologiczne, takie jak chrześcijański rekonstrukcjonizm, teologia dominium, nowa reformacja apostolska czy mandat siedmiu gór. Wyznają one naukę o milenium na Ziemi, zwłaszcza postmillenaryzm, lub alternatywnie premillenaryzm.
15. Ewangelia według Łukasza 20,25.

Wszelkie fragmenty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.