O plagach i exodusie opowiada biblijna Księga Wyjścia. Kiedy rozegrały się opisane w niej wydarzenia? Bibliści najczęściej wymieniają dwie daty: XV lub XIII wiek p.n.e. Która z nich harmonizuje z danymi biblijnymi, historycznymi i archeologicznymi?
Exodus w XV wieku p.n.e.?
Biblijną datę exodusu podaje tekst, który mówi, że król Salomon (970-931) rozpoczął budowę świątyni w Jerozolimie 480 lat „po wyjściu synów izraelskich z ziemi egipskiej” (1Krl 6,1). Salomon zaczął jej budowę w drugim miesiącu czwartego roku swego panowania, czyli w 967 roku p.n.e. (1Krl 6,1).
Izraelici wyszli z Egiptu w pierwszym miesiącu pierwszego roku (Wj 12,2; Lb 33,3), czyli do budowy świątyni przez Salomona upłynęło 479 lat i miesiąc, a zatem 480 lat. Salomon rozpoczął budowę w 967 roku p.n.e. Dodając 479 lat i miesiąc do 967 roku p.n.e. dochodzimy do wiosny 1446 roku p.n.e.1.
Czy biblijne 480 lat to liczba dosłowna? Tak, gdyż potwierdzają ją inne dane. Na przykład cykl lat jubileuszowych, który jest niezależny od okresu 480 lat. Lata jubileuszowe liczono od wejścia do Kanaanu w 1406/5 r. p.n.e. (Kpł 25,2-10). Talmud podaje, że do 574 r. p.n.e. (14 lat po zniszczeniu Jerozolimy) upłynęło 17 cyklów jubileuszowych, według kalendarza jesiennego2.
W Biblii można doliczyć się 18 pokoleń od Koracha, żyjącego w czasach Mojżesza, do Hemana, żyjącego w czasach króla Dawida, albo 19 pokoleń od Koracha do króla Salomona (1Krn 6,18-23). Mężczyźni żenili się i mieli pierwsze dziecko średnio w wieku 20-30 lat, toteż między pokoleniami upływało około 25 lat. W przypadku 19 pokoleń po 25 lat każde otrzymujemy około 480 lat.
Wyjście z Egiptu w połowie XV wieku p.n.e. ma potwierdzenie w Księdze Sędziów. Czytamy w niej, że w czasach Jeftego, który był sędzią około 1100 roku p.n.e., Izraelici mieszkali w Kanaanie już 300 lat (Sdz 11,26)3. Dodając te 300 lat do 1100 roku p.n.e. dochodzimy do 1400 p.n.e., czyli zakończenia podboju Kanaanu przez wojsko pod wodzą Jozuego.
Exodus w XIII wieku p.n.e.?
Do połowy XX wieku bibliści dość powszechnie datowali exodus na połowę XV wieku p.n.e. Jednakże, gdy archeolodzy nie znaleźli rozległych śladów zniszczenia w Kanaanie z tego okresu, a odkryli takowe w warstwach z XIII wieku p.n.e., wielu uczonych porzuciło biblijną datę wyjścia na rzecz czasów faraona Ramzesa II (1304-1236)4. Przyczyniła się do tego biblijna wzmianka o budowie miasta Ramses przez Izraelitów, które powiązano z tym faraonem (Wj 1,11).
Zwolennicy tej późnej daty uznali podany w Biblii okres 480 lat (1Krl 6,1) za symboliczny. Liczą go jako 12 pokoleń po 40 lat każde, co daje 480 lat. Jednocześnie liczą jedno pokolenie jako 25 lat, co daje im 300 lat, które dodają do rozpoczęcia budowy świątyni Salomona w 967 roku p.n.e. W ten sposób otrzymują rok 1267 za panowania Ramzesa II (1304-1236).
Taka interpretacja okresu 480 lat jest problematyczna. Przede wszystkim Biblia wymienia 19 pokoleń ludzi, którzy żyli od Mojżesza do Salomona (1Krn 6,18-23), a w ciągu 300 lat nie można zmieścić tylu generacji, bo każda liczyłaby tylko 15 lat, a więc mężczyźni przez kilkanaście pokoleń z rzędu musieliby mieć syna w wieku 15 lat, co jest nieprawdopodobne.
Hebraista Umberto Cassutto, który przestudiował liczby występujące w Biblii, zakwestionował alegoryczne traktowanie 480 lat5. Zauważył, że liczby zapisane w Biblii w porządku wstępującym zawsze są dosłowne6, a liczbę 480 zapisano po hebrajsku w porządku wstępującym, czyli jako „80 i 400”. To świadczy, że chodziło o dosłownych 480 lat.
Jeśli traktować 480 lat symbolicznie jako 12 pokoleń po 40 lat każde, to co z innymi biblijnymi okresami, które pojawiają się w kontekście exodusu, na przykład 430 i 400 lat (Rdz 15,13; Wj 12,40; Ga 3,17-18)? Liczba 430 nie jest nawet podzielna przez 12.

Ramzes II (1304-1236) nie mógł być faraonem exodusu, ponieważ jego ojciec Seti I (1317-1304) panował tylko kilkanaście lat. Mojżesz wrócił do Egiptu po 40 latach od swojej ucieczki, gdy umarł faraon nastający na jego życie (Wj 2,23; 4,19; Dz 7,23). Tym faraonem nie mógł być Seti I, gdyż nie panował 40 lat. Natomiast mógł nim być Thotmes III (1504-1450), który rządził kilkadziesiąt lat i zmarł niedługo przed biblijną datą exodusu w 1446 roku p.n.e.
Następcą Ramzesa II był jego syn Merenptah (1236-1223), który w pierwszych latach swojego panowania najechał Kanaan. Upamiętnił to na steli, która wymienia Izrael. Skąd Izrael wziąłby się w Kanaanie na początku jego panowania w XIII wieku p.n.e., gdyby do exodusu doszło dopiero pod rządami jego ojca Ramzesa II? Izraelici nie zdążyliby osiedlić się w Kanaanie po 40 latach wędrówki, gdyby do wyjścia doszło za Ramzesa II (1304-1236).
Jednym z głównych argumentów za wyjściem Izraelitów z Egiptu w czasach Ramzesa II jest wzmianka o budowie miast Pitom i Ramses w czasach Mojżesza (Wj 1,11). Z tym, że gdyby Izraelici budowali je dopiero w XIII wieku p.n.e., wówczas rządy Ramzesa II musiałyby trwać blisko sto lat. Mojżesz miał 80 lat w czasie exodusu, a budowa miasta Ramses zaczęła się przed jego narodzinami (Wj 7,7)7. Ramzes II (1304-1236) nie panował sto lat.
Ramses i Pitom
Izraelici budowali miasto Ramses (Wj 1,11), w którym zebrali się, aby wymaszerować z Egiptu (Wj 12,37; Lb 33,3). Zgodnie z Biblią był tam pałac faraona (Wj 2,5). Do niedawna błędnie uważano, że w połowie XV wieku p.n.e. nie było królewskiej rezydencji w tej części delty Nilu, dlatego uznano, że musi chodzić o późniejsze czasy, co przyczyniło się do przedatowania exodusu na XIII wiek p.n.e.
Jednakże wykopaliska Manfreda Bietaka odsłoniły w Tell el-Dab’a (Awaris) dwa pałace królewskie, które wznieśli władcy z dynastii hyksoskiej. W XV wieku p.n.e. rezydowali w nich faraoni XVIII dynastii8. Z jednego z nich prowadziła w dół rampa nad wodę9. Zgadza się to z biblijnym opisem, według którego córka faraona zeszła z pałacu nad wodę (Wj 2,5).
W pobliskim Qantir (Ramses) prowadził wykopaliska Edgar Pusch, we współpracy z Bietakiem. Z ich badań wynika, że Tell el-Dab’a i Qantir (około 25 km od Tanis) są pozostałościami po Awaris i Ramses10. Odkrycie tamtejszych królewskich rezydencji z czasów Mojżesza wspiera rzetelność Biblii i datowanie exodusu na XV wiek p.n.e.
Ramses istniało na długo przed Ramzesem II11. Semici pracowali przy jego budowie przynajmniej od XVI wieku p.n.e.12, co harmonizuje z wczesną datą exodusu. Dawne miasto na terenie Tell el-Dab’a nazywano Perunefer, a wcześniej Awaris. Uległo zniszczeniu w czasie wojny z Hyksosami, ale jego pałace i fortyfikacje odbudował faraon Ahmose, a Thotmes III zbudował tam królewskie pałace13, które opustoszały za panowania Amenhotepa II (1450-1425)14, co mogło mieć związek z biblijnymi plagami.
Manfred Bietak odkrył tam królewskie skarabeusze począwszy od panowania faraona Ahmose po rządy Amenhotepa II, co poświadcza, że była tam królewska rezydencja w czasach Mojżesza15. Świadczą o tym także pozostałości po tamtejszym garnizonie wojskowym16. W tym czasie budowano z cegieł wykonanych z błota, które nie były trwałe, dlatego brak rozległych ruin nie świadczy o niczym.
Pitom było drugim miastem, gdzie pracowali Izraelici (Wj 1,11). Nowsze odkrycia wskazują, że obecnie jest to Tell el-Rataba w Wadi Tumilat. Leży ono na zachód od Tell el-Maszkuta, które identyfikuje się z Sukkot17. Za panowania XVIII dynastii było ono zamieszkałe, o czym świadczą pozostałości po budowlach z tego okresu i królewskie skarabeusze noszące imiona Thotmesa III i Amenhotepa III18. Starożytna nazwa Pitom znaczyła „dom Atuma” (egip. pr-itm), co dowodzi, że była tam świątynia Atuma. Ślady po niej odkryto w Tell el-Rataba19.
Dodatkowe argumenty za biblijną datą wyjścia
Zgodnie z biblijną chronologią data wyjścia Izraelitów z Egiptu to 1446 rok p.n.e. (1Krl 6,1). Za tą datą przemawia hyksoska dominacja w czasach Józefa, która dobiegła końca przed narodzinami Mojżesza, gdyż wyjaśnia ona zmianę statusu Hebrajczyków. Egipcjanie po wygnaniu semickich Hyksosów z Egiptu zniewolili Semitów, którzy w nim pozostali.
Wsparciem dla wczesnej daty exodusu jest także stela Amenhotepa III z Soleb, która wymienia Szasu Jahwe, a więc nomadów wyznających wiarę w Jahwe. Także korespondencja władców kananejskich odkryta w Amarna przyświadcza biblijnej relacji o podboju ziem kananejskich przez Hebrajczyków za panowania Amenhotepa III (1417-1379).
Znając datę exodusu i wiek Mojżesza, który miał 80 lat w czasie exodusu w 1446 roku p.n.e., możemy wyliczyć datę jego urodzin na 1526/1525 rok p.n.e. Mojżesz urodził się więc na początku panowania Thotmesa I (1525-1512), który był znany z bezwzględności. Pasuje to do faraona, który przed narodzinami Mojżesza wydał nakaz, aby uśmiercać hebrajskie niemowlęta płci męskiej (Wj 1,22). Jak z tego wynika, Thotmes I był ojcem „córki faraona”, która uratowała życie małemu Mojżeszowi (Wj 2,5-6).
Polecamy również poniższe artykuły:
- Czy Jezus zniósł Prawo Boże?
- Co mówił Jezus Chrystus o wydarzeniach z Księgi Rodzaju?
- Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?
Przypisy
- C. H. Dyer, The Date of the Exodus Reexamined, „Bibliotheca Sacra” 140/559, 1983, s. 225-243; R. C. Young, When Did Solomon Die?, „Journal of the Evangelical Theological Society”, 46/4, 2003, s. 601-602.
- Talmud, Arachin 12b. Potwierdza to Seder Olam, starożytne dzieło dotyczące religijnej chronologii żydowskiej, które powstało przed Talmudem.
- A. E. Steinmann, The Mysterious Numbers of the Book of Judges, „Journal of the Evangelical Theological Society”, 48/2005, s. 491-500.
- J. Bright, A History of Israel, Philadelphia, 1981, s. 127-130; K. A. Kitchen, The Bible in Its World, Oxford, 1977, s. 75-79; K. A. Kitchen, Ancient Orient and Old Testament, Chicago, 1966, s. 61-69.
- U. Cassuto, The Documentary Hypothesis, Jerusalem 1961, s. 52.
- Ibid.
- B. G. Wood, The Rise and Fall of the 13th-century Exodus-Conquest Theory, „Journal of Evangelical Theological Studies”, 48/3, 2005, s. 478.
- M. Bietak, Avaris, the Capital of the Hyksos: Recent Excavations at Tell el-Dab‘a, London 1996, s. 67-83; M. Bietak, J. Dorner, P. Jánosi, Ausgrabungen im dem Palastbezirk von Avaris. Vorbericht Tell el-Dab‘a/Ezbet Helmi 1993-2000, „Egypt and the Levant”, 11/2001, s. 27-119; M. Bietak, I. Foster-Müller, Ausgrabung eines Palastbezirkes der Tuthmosidenzeit bei ‘Ezbet Helmi/Tell el-Dab‘a, Vorbericht für Herbst 2004 und Frühjahr 2005, „Egypt and the Levant”, 15/2005, s. 65-100.
- B. G. Wood, The Royal Precinct at Ramses, „Bible and Spade”, 17/2004, s. 45-51; M. Bietak, Avaris, the Capital of the Hyksos…, op. cit., rysunek 58.
- J. K. Hoffmeier, Major Geographical Issues in the Accounts of the Exodus, w: D. I. Block, Israel: Ancient Kingdom or Late Invention?, Nashville 2003, s. 107.
- M. Bietak, Avaris, the Capital of the Hyksos…, op. cit., s. 73-76.
- B. Halpern, The Exodus from Egypt: Myth or Reality?, w: H. Shanks (red.), The Rise of Ancient Israel, Washington 1999, s. 87-117.
- D. Petrovich, Toward Pinpointing the Timing of the Egyptian Abandonment of Avaris During the Middle of the 18th Dynasty, „Journal of Ancient Egyptian Interconnections”, 5/2, 2013, s. 12.
- Ibid., s. 9, 12.
- M. Bietak, Avaris, the Capital of the Hyksos…, op. cit., s. 72.
- Ibid., s. 81-82.
- J. K. Hoffmeier, Major Geographical Issues…, op. cit., s. 113-120; M. Bietak, Avaris, the Capital of the Hyksos…, op. cit., rysunek 45; F. Rienecker, G. Maier (red.), Leksykon biblijny, s.v. „Pitom”, Warszawa 1994, s. 625.
- J. K. Hoffmeier, Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition, Oxford 1996, s. 71.
- J. K. Hoffmeier, Major Geographical Issues…, op. cit., s. 112; E. Naville, The Geography of the Exodus, „The Journal of Egyptian Archaeology” 10/1, 1924, s. 32-36.
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.


