Poczucie własnej wartości nie jest cechą wrodzoną – to proces, który kształtuje się przez całe dzieciństwo i wczesną młodość. Jego jakość wpływa na całe życie: na sposób, w jaki dziecko myśli o sobie, podejmuje decyzje, reaguje na porażki, buduje relacje i radzi sobie z wyzwaniami.
Dziecko, które wierzy w siebie, łatwiej podejmuje inicjatywę, uczy się na błędach, otwarcie wyraża potrzeby i potrafi stawiać granice. Brak poczucia własnej wartości natomiast prowadzi do wycofania, lęku, nadmiernego dopasowywania się lub agresji.
Rodzice, nauczyciele i opiekunowie mają kluczowy wpływ na to, jak dziecko postrzega siebie. Nancy Van Pelt – znana amerykańska specjalistka z zakresu poradnictwa rodzinnego – uważa, iż: „Nie wystarczy kochać dziecko. Ono musi czuć się akceptowane przez was jako osoba – czuć wasze uznanie jego osobistej wartości, bez względu na to, czy dokonuje czegoś znaczącego, czy nie. Miłość nie jest największym darem, jaki rodzice mogą dać dzieciom. Jest nim natomiast szacunek do samego siebie [wyr. moje: J. J.]. Dziecko nie będzie w stanie odwzajemnić miłości, dopóki nie nauczy się szanować siebie. Szacunek do samego siebie jest więc pozytywnym nastawieniem do siebie, wyuczonym, wypracowanym i doświadczonym”1.
Co to właściwie jest poczucie własnej wartości?
To subiektywna ocena siebie jako osoby wartościowej, godnej szacunku i miłości, niezależnie od osiągnięć, ocen czy opinii innych. To nie to samo co pewność siebie – ta może dotyczyć określonych umiejętności, podczas gdy poczucie własnej wartości jest bardziej ogólnym fundamentem ludzkiego jestestwa. Skutkuje samoakceptacją bądź też samoodtrąceniem.
Najważniejsze filary budowania poczucia wartości u dziecka
Bezwarunkowa akceptacja
Dziecko musi czuć, że jest kochane i akceptowane takie, jakie jest – nie za zachowanie, oceny czy osiągnięcia2, w myśl zasady: „Kochaj mnie, nie za to kim jestem, a za to, że jestem”3.
Bezpieczna relacja
Bliska, empatyczna relacja z dorosłym to lustro, w którym dziecko zaczyna widzieć swoją wartość. Oznacza ona, że dziecko czuje się kochane, akceptowane i pewne, że jego potrzeby zostaną zaspokojone. Aby zbudować z dzieckiem taką więź: 1) słuchaj, gdy mówi, 2) reaguj z uważnością, 3) daj mu przestrzeń do wyrażania emocji bez zawstydzania, 4) pomagaj mu odkrywać świat poprzez rozmaite aktywności i zabawę, 5) dawaj mu pozytywny przykład, na którym może się wzorować, 6) stawiaj wyraźne granice, by wiedziało czego od niego wymagasz i miało poczucie bezpieczeństwa, 7) okazuj mu wsparcie i po prostu bądź przy nim, by wiedziało, że w razie potrzeby zawsze może się do ciebie zwrócić po pomoc.
Realistyczne oczekiwania
Wymagania muszą być dostosowane do wieku i możliwości dziecka. Zbyt wysokie oczekiwania generują presję i poczucie porażki, zbyt niskie natomiast uczą dziecko, że zawsze mu się „upiecze”, a tym samym, że nie musi poważnie traktować ciebie i twoich próśb czy zasad. Poza tym niskie wymagania, bądź ich brak, komunikują dziecku twój brak troski i zainteresowania jego życiem – tym, co robi i co się z nim dzieje. A to poważny błąd.
Docenianie wysiłku, nie tylko efektu
Zamiast skupiać się wyłącznie na wynikach dziecka, warto chwalić proces, starania i odwagę do działania. W ten sposób budujesz jego wewnętrzną motywację, poczucie sprawczości i odporność na porażki, co sprzyja długofalowemu rozwojowi.
Pozwolenie na porażki
Dzieci muszą wiedzieć, że porażka nie odbiera im wartości. To naturalna część nauki i rozwoju. Zamiast: „Nic się nie stało”, warto powiedzieć: „Wiem, że to trudne. Chcesz o tym pogadać? Czego cię to nauczyło?”. W ten sposób dziecko zacznie wyciągać lekcje ze swoich błędów i niepowodzeń, zamiast nad nimi rozpaczać.
Uczestnictwo i odpowiedzialność
Dziecko buduje poczucie sprawczości, gdy może decydować, wybierać i ponosić konsekwencje w bezpiecznych warunkach. Nie chodzi tu o jakieś skomplikowane sprawy – tu decydują dorośli. Może to być natomiast wybór ubrania, pomoc w domu, planowanie dnia i inne pomniejsze kwestie.
Modelowanie zachowań
Dziecko uczy się przez obserwację. Jeśli widzi, że rodzic mówi o sobie z szacunkiem, potrafi przyznać się do błędu czy stawia granice z empatią, to naturalnie przejmuje te postawy.
Czego warto unikać?
Powiedzieliśmy już sobie, co warto stosować, a zatem wypadałoby jeszcze wspomnieć, czego należy unikać (i to jak ognia!). Do zachowań, które rujnują poczucie własnej wartości u dzieci bez wątpienia należą:
- porównywanie z innymi („Zobacz, Kasia zawsze się stara”, „Dlaczego nie możesz być taki jak Filip?”);
- etykietowanie („Jesteś leniwy”, „Zawsze wszystko psujesz”);
- warunkowa akceptacja („Jak się nie poprawisz, to przestanę cię kochać”, „Jeśli się uspokoisz, to mama cię przytuli”).
- perfekcjonizm („Nie ubieraj się tak, wyglądasz niechlujnie. Musisz wyglądać idealnie”, „Czwórka to nie ocena. Moje dziecko musi otrzymywać najlepsze stopnie!”).
- krytyka jako forma motywacji („Czy to naprawdę wszystko, na co cię stać?”, „Gdybyś nie był taki roztrzepany, już dawno byś to skończył”).
Co mówi psychologia?
Badania pokazują4, że dzieci z wysokim poczuciem własnej wartości:
- lepiej radzą sobie ze stresem,
- są bardziej odporne psychicznie,
- rzadziej ulegają presji rówieśniczej,
- chętniej podejmują wyzwania.
Podsumowanie
Kształtowanie poczucia własnej wartości to proces, a nie jednorazowe działanie. Każda relacja, rozmowa i reakcja dorosłego zostawia w dziecku ślad5. Dlatego warto zwracać uwagę na to, co i jak mówimy do dzieci, jak również w jaki sposób je traktujemy. I wcale nie chodzi o bycie idealnym rodzicem czy też ukształtowanie idealnego dziecka (bo nie ma ludzi idealnych), tylko o wychowanie dziecka, które zna swoją wartość, potrafi o siebie zadbać i nie boi się świata. Powtarzając za Nancy Van Pelt: Największym darem, jaki rodzice mogą dać swoim dzieciom, jest szacunek do samego siebie6.
Polecamy również poniższe artykuły:
- Znaczenie inteligencji emocjonalnej w relacji rodzic–dziecko: Dlaczego to, jak reagujesz na emocje dziecka, kształtuje całe jego życie?
- Mówienie „nie” z miłości: O sztuce stawiania granic dzieciom bez poczucia winy
- Rola ojca w życiu dziecka – wieloaspektowe ujęcie ojcostwa we współczesnym świecie
Przypisy
- N. Van Pelt, Zostań wychowawcą swego dziecka, Warszawa 1998, s. 29.
- „Dziś dzieci żyją w nieustannym lęku – do tego stopnia, że zdaje się on wręcz stanem wrodzonym. Boją się konfliktów w rodzinie. Obawiają się, że nie są dość ładne i lubiane przez rówieśników. Lękają się słabych ocen, a nawet w pewnych przypadkach czują strach przed samym życiem. Co gorsze, sami uczymy dzieci, aby bały się – obcych, nieznanego, przyszłości. Sami wywołujemy w nich strach. Dziecko słyszy: ‘Znowu kiepska ocena! Nie wstyd ci?’. Mam nadzieję, że nie jest mu wstyd. Strach przed złą oceną jest dużo gorszy niż sama ocena. W ten sposób uczymy dziecko lęku przed porażką. (…) Zadaniem rodziców jest pomagać dziecku stawić czoła jego lękom, jakiekolwiek by one nie były, a nie wzmacniać je słowem i czynem” – S. Boteach, 10 rozmów, które każdy powinien przeprowadzić ze swoim dzieckiem, Kraków 2008, s. 134.
- Budowanie u dziecka własnej wartości – vademecum dla rodzica, MaleCharaktery.pl, 27.08.2024, https://www.malecharaktery.pl/artykul/budowanie-u-dziecka-wlasnej-wartosci-vademecum-dla-rodzica [dostęp: 17.07.2025].
- Zob. K. Gerc, Kształtowanie poczucia własnej wartości u dziecka, „Hejnał Oświatowy”, 10/186/2019, https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/9a0bf454-e7a5-437f-9ced-51d35c3c5d98/content – [dostęp: 17.07.2025].
- „Dzieci są jak mokry cement – wszystko, z czym się zetkną, zostawia na nich swój ślad” (H. Ginnot), w: https://www.facebook.com/dzieciecapsychologia/photos/ka%C5%BCdy-nasz-gest-zostawia-w-dziecku-%C5%9Blad-im-wa%C5%BCniejszy-doros%C5%82y-tym-g%C5%82%C4%99bszy-i-wa%C5%BCn/818239992053594/ [dostęp: 17.07.2025].
- Por. N. Van Pelt, Tamże.
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
