Hełmiatka, znana także jako kaczka hełmiasta (Netta rufina) to duża kaczka nurkująca. Jej nazwa naukowa pochodzi z greckiego słowa „Netta” oznaczającego kaczkę oraz łacińskiego „rufina” – „złocistoczerwona” (od „rufus” – „rudy”). Gatunek zamieszkuje nizinne bagna i jeziora Europy Południowej. Jego zasięg rozciąga się przez stepy i półpustynie w rejonie Morza Czarnego aż po Azję Środkową i Mongolię. Hełmiatka jest częściowo migrująca. Okazy z północy spędzają zimę na południu, m.in. w Afryce Północnej.
Dorosły samiec jest łatwo rozpoznawalny, a to dlatego, że ma pomarańczową, zaokrągloną głowę, czerwony dziób oraz czarną pierś. Jego boki są białe, grzbiet brązowy, a ogon czarny. Samica ma kolor jasnobrązowy z ciemniejszym grzbietem i koroną oraz jaśniejszą twarzą. Samce w szacie spoczynkowej przypominają samice, ale zachowują czerwony dziób. Hełmiatki to ptaki stadne. Zimą tworzą duże grupy. Często towarzyszą innym kaczkom nurkującym, takim jak np. czernice. Żywią się głównie roślinami wodnymi, nurkując lub żerując na powierzchni. Częściej niż inne kaczki nurkujące unoszą się na wodzie głową w dół.
Samce wydają charakterystyczne, świszczące „veht”. Samców można rozpoznać po szorstkich seriach „vrah-vrah-vrah”. Gniazda budują w pobliżu jezior, wśród roślinności. Składają od 8 do 12 bladozielonych jaj. W Wielkiej Brytanii hełmiatki tworzą dzikie, z sukcesem rozmnażające się populacje, szczególnie w hrabstwach Gloucestershire, Oxfordshire, Northamptonshire oraz sporadycznie w Leicestershire.
Hełmiatka należy do gatunków objętych porozumieniem AEWA (Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds), które promuje ochronę migrujących ptaków wodnych w Afryce i Eurazji.
Zasięg występowania
Hełmiatka zamieszkuje południową część krainy palearktycznej, rozciągającą się od Półwyspu Iberyjskiego po Azję Środkową. Jest gatunkiem wędrownym, który od września do listopada migruje do basenu Morza Śródziemnego oraz południowej Azji. Spędza tam cały okres zimowy. W południowej części swojego zasięgu pozostaje osiadła. Od końca XIX wieku kaczka hełmiasta stopniowo kolonizuje Europę.
W Polsce jest to gatunek skrajnie nieliczny. Gniazduje głównie na Śląsku. Spotkać ją można w dolinie górnej Odry na stawach rybnych, takich jak zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Wielikąt” i rezerwat przyrody Łężczok. Obserwowana była również na Mazurach w rezerwacie przyrody Jezioro Łuknajno oraz w Małopolsce na stawach rybnych w dolinie górnej Wisły. Pierwszy lęg tego gatunku w Polsce zanotowano w 1968 roku na jeziorze Łuknajno. W latach 2013–2018 liczebność populacji lęgowej w kraju oszacowano na zaledwie 15–48 par. Choć liczebność podlega fluktuacjom, odnotowano niewielki trend wzrostowy. Hełmiatka jest bardzo nielicznym ptakiem przelotnym, a zimowanie w Polsce należy do wyjątków.
Morfologia
Opis
Samiec hełmiatki w okresie godowym charakteryzuje się bardzo efektownym upierzeniem. Dolna część jego szyi, pierś, brzuch, kuper i pokrywy skrzydłowe są czarne, boki białe, a grzbiet szary. Inne wyróżniające cechy to karminowoczerwony dziób oraz kasztanowordzawa głowa i górna część szyi. Wydłużone pióra potylicy tworzą puszysty, nastroszony czub, przez co czoło wydaje się wypukłe. Czerwone łapy i dziób odróżniają go od innych kaczek nurkujących. Na skrzydłach znajduje się białe lusterko z różowawym odcieniem, które u obu płci w locie tworzy szeroki biały pas.
Samica i młode mają bardziej stonowane barwy. Ich upierzenie jest szarobrązowe, z jasnymi policzkami, białym spodem ciała i brunatną czapeczką. Lusterko na skrzydłach jest białe z brązowawym nalotem, a wierzch głowy ciemny. Dzioby samic i młodych są ciemnoszare z różową plamą sięgającą czapeczki. Samce w szacie spoczynkowej przypominają samice, ale zachowują czerwony dziób.
Wymiary
Hełmiatka to średniej wielkości kaczka nurkująca. Jej długość ciała wynosi około 53–57 cm. Długość skrzydeł mieści się w przedziale 24–28 cm. Rozpiętość skrzydeł waha się od 72 do 82 cm. Masa ciała wynosi od 0,8 do 1,5 kg. Czyni ją to stosunkowo lekką w porównaniu do innych kaczek nurkujących.
Ekologia
Biotop
Hełmiatka preferuje większe stawy i jeziora, gdzie gęsto zarośnięte fragmenty roślinności wodnej graniczą z głębszymi, czystymi oczkami wody. Spotykana jest również na słonych i słonawych akwenach, nawet jeśli pozbawione są one roślinności. Świadczy to o jej dużej elastyczności w wyborze środowiska.
Głos
Hełmiatka komunikuje się charakterystycznymi odgłosami. Samiec wydaje głuche „gueng” lub dźwięczne „bet”, natomiast samica odzywa się chrapliwym „karr”. Dźwięki te są szczególnie słyszalne w okresie godowym, gdy ptaki stają się bardziej aktywne wokalnie.
Toki
Hełmiatki wracają na lęgowiska w marcu i kwietniu, zazwyczaj w parach. W okresie toków samce są bardzo troskliwe wobec samic. Czasami karmią je roślinami wodnymi, co jest elementem ich rytuałów godowych.
Gniazdo
Hełmiatka zazwyczaj gnieździ się pojedynczo w pobliżu wody. Czasami tworzy małe kolonie. Gniazda zakłada na zwałach starej trzciny pod osłoną krzewów lub roślinności wodnej. Można ją spotkać także na stawach o skąpej roślinności, ale z licznymi wyspami, które zapewniają bezpieczeństwo. Gniazda mają kształt stożka. Zbudowana są z materiałów roślinnych znalezionych w okolicy. Wokół gniazd hełmiatki budują stabilne wały, które podtrzymują pokłady szarego puchu przetkanego brunatnymi lub białymi drobnymi piórami pokrywowymi.
Okres lęgowy
Hełmiatka do lęgu przystępuje raz w roku. Samica składa od 6 do 14 jaj o kremowo-żółtej lub bladozielonej barwie. Wysiaduje je sama przez okres 26–28 dni. Po wykluciu kaczęta są pod opieką matki przez około dwa miesiące. W puchu na bokach ciała młode mają charakterystyczne cztery żółte plamy. Zdolność do lotu osiągają po ośmiu tygodniach.
Pożywienie
Hełmiatka żywi się głównie zielonymi częściami roślin wodnych, takimi jak pączki, młode pędy, kłącza i nasiona. Uzupełnia dietę niewielką ilością pokarmu zwierzęcego, w tym mięczakami, skorupiakami i owadami. Żeruje wyłącznie w wodzie, nurkując lub gruntując, podobnie jak kaczki właściwe. Choć zaliczana jest do kaczek nurkujących, faktycznie stanowi formę pośrednią między nimi a kaczkami pływającymi. Przeważnie przebywa na wodzie. Nigdy nie żeruje na lądzie.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Gajówka – pokrzewka ogrodowa
- Droździk – drozd rdzawoboczny
- Nietoperze, pszczoły, motyle – złożona inżynieria
- Czy Księżyc jest dziełem przypadku?
- Zagadka Whopper Sand
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Red-crested_pochard [dostęp: 10.12.2024]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Diliffr. Licencja: CC BY-SA 3.0.
