Nosorożec sumatrzański (Dicerorhinus sumatrensis) to najmniejszy przedstawiciel rodziny nosorożcowatych. Choć wciąż jest dużym ssakiem – osiąga wysokość w kłębie od 112 do 145 cm i długość ciała do ponad trzech metrów – jest znacznie mniejszy niż jego afrykańscy kuzyni. Charakterystyczną cechą zwierzęcia jest rdzawobrązowe owłosienie oraz dwa rogi. Większy z nich, nosowy, ma zazwyczaj 15–25 cm długości.
Ten niezwykle rzadki gatunek, będący jedynym żyjącym przedstawicielem rodzaju Dicerorhinus, niegdyś zamieszkiwał tropikalne lasy deszczowe, bagna i górskie puszcze m.in. w Indiach, Mjanmie, Tajlandii, Malezji i Indonezji. Dziś dziko występuje już tylko w Indonezji – na Sumatrze i Borneo. Jego populacja liczy mniej niż 80 dojrzałych osobników. W 2019 roku ogłoszono wyginięcie gatunku w Malezji. Na Borneo uznawano go za wymarłego do czasu odkrycia niewielkiej grupy w Kalimantanie w 2016 roku.
Nosorożce sumatrzańskie prowadzą samotniczy tryb życia. Łączą się jedynie w okresie godowym i podczas wychowywania młodych. To najbardziej wokalne nosorożce. Do komunikacji wykorzystują nie tylko dźwięki, lecz także ślady pozostawiane w ziemi, skręcone gałązki i odchody. Dzięki programowi hodowli ex situ, który objął 40 osobników przeniesionych do niewoli, wiedza o tym gatunku jest dziś znacznie większa niż o równie tajemniczym nosorożcu jawajskim. Niestety, pierwsze lata tego projektu przyniosły więcej strat niż sukcesów. Zwierzęta trafiały do ośrodków, gdy ich naturalne siedliska były już przeznaczone pod wycinkę. Przez niemal 20 lat nie udało się doczekać potomstwa.
W 2019 roku indonezyjskie Ministerstwo Środowiska rozpoczęło trzyletni projekt inwentaryzacji sumatrzańskich nosorożców. Choć działania ochronne są kontynuowane, przyszłość gatunku pozostaje niepewna. Każde nowe odkrycie dzikiego osobnika czy udana próba rozmnażania daje nadzieję, że te ciche olbrzymy nie znikną całkowicie z tropikalnych lasów Azji.
Taksonomia
Pierwszy udokumentowany przypadek spotkania z nosorożcem sumatrzańskim miał miejsce w 1793 roku. Zwierzę zostało wówczas zastrzelone w pobliżu Fortu Marlborough, niedaleko zachodniego wybrzeża Sumatry. Rysunki i opis trafiły do Josepha Banksa, prezesa Royal Society w Londynie, który opublikował artykuł naukowy na temat znaleziska. W 1814 roku gatunek otrzymał nazwę naukową nadaną przez niemieckiego przyrodnika Johanna Fischera von Waldheima.
Epitet gatunkowy sumatrensis oznacza „pochodzący z Sumatry”, wyspy, na której po raz pierwszy opisano gatunek. Na początku wszystkie nosorożce zaliczano do rodzaju Rhinoceros. Nosorożec sumatrzański figurował więc jako Rhinoceros sumatrensis lub sumatranus. W 1828 roku Joshua Brookes, uznając jego dwa rogi za cechę odróżniającą, zaproponował nowy rodzaj Didermocerus. Kolejne nazwy – Dicerorhinus (Gloger, 1841) i Ceratorhinus (Gray, 1868) – nie zyskały jednak trwałej akceptacji. Dopiero Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej w 1977 roku ustaliła, że właściwą nazwą rodzaju jest Dicerorhinus, pochodząca z greki: di (dwa), keras (róg) i rhinos (nos).
Wyróżnia się trzy podgatunki nosorożca sumatrzańskiego. Najliczniejszy z nich to D. s. sumatrensis. Żyje głównie w parkach narodowych Sumatry: Bukit Barisan Selatan, Kerinci Seblat, Gunung Leuser oraz – w mniejszej liczbie – w Way Kambas. Szacuje się, że populacja liczy obecnie od 75 do 85 osobników. Poza utratą siedlisk, głównym zagrożeniem jest kłusownictwo. Choć zwierzęta z Półwyspu Malajskiego zaliczano niegdyś do osobnego podgatunku (D. s. niger), dziś uznaje się je za tożsame z D. s. sumatrensis. W Sanktuarium Nosorożca Sumatrzańskiego w Way Kambas przebywa osiem osobników – trzy samce i pięć samic. Najmłodszy z samców urodził się w 2012 roku w ramach programu hodowlanego. Kolejne młode – samice – przyszły na świat w 2016 i 2022 roku.
Drugi podgatunek to D. s. harrissoni. Niegdyś liczny na całym Borneo, dziś przetrwał tylko w Kalimantanie – i to w liczbie nieprzekraczającej 15 osobników. Zwierzęta te są mniejsze od pozostałych podgatunków. Nazwa harrissoni upamiętnia Toma Harrissona, brytyjskiego antropologa i zoologa. Populacja hodowlana w Borneo Rhinoceros Sanctuary przestała istnieć. Ostatni samiec padł w 2019 roku, a samice wcześniej.
Trzeci podgatunek, D. s. lasiotis występował w Indiach i Bangladeszu. Obecnie uznawany jest tam za wymarły. Niepotwierdzone doniesienia mówią o możliwym przetrwaniu niewielkiej populacji w Mjanmie. Niestabilna sytuacja polityczna uniemożliwia jednak przeprowadzenie badań terenowych. Nazwa lasiotis, oznaczająca „włochate uszy”, okazała się nietrafiona. Dłuższe owłosienie u tych zwierząt nie występuje. Podgatunek zachował swój status ze względu na większe rozmiary ciała.
Dziś wszystkie trzy podgatunki nosorożca sumatrzańskiego znajdują się na krawędzi wyginięcia. Ich przyszłość zależy od międzynarodowej współpracy, ochrony siedlisk i kontynuacji programów hodowlanych.
Opis nosorożca sumatrzańskiego
Choć nosorożec sumatrzański to najmniejszy z żyjących przedstawicieli swojej rodziny, wciąż imponuje rozmiarami. Dorosły osobnik mierzy od 112 do 145 cm wysokości w kłębie. Osiąga długość ciała od 236 do 318 cm. Waga zwykle mieści się w przedziale 500–800 kg. W ogrodach zoologicznych notowano rekordzistów ważących nawet 2 tony.
Gatunek ten, podobnie jak oba nosorożce afrykańskie, posiada dwa rogi. Większy, tzw. róg nosowy (lub przedni), mierzy zazwyczaj od 15 do 25 cm. Zdarzały się okazy z rogiem o długości 81 cm. Drugi, mniejszy róg czołowy, rzadko przekracza 10 cm i bywa ledwie zaznaczony. Rogi są ciemnoszare lub czarne. Samce mają rogi większe niż samice. Poza tym brakuje wyraźnego dymorfizmu płciowego. W naturze nosorożce sumatrzańskie dożywają 30–45 lat. Rekordzistką w niewoli była samica podgatunku D. s. lasiotis, która przeżyła 32 lata i 8 miesięcy w londyńskim zoo. Umarła w 1900 roku.
Ciało nosorożca zdobią dwa wyraźne fałdy skórne – jeden za przednimi nogami, drugi przed tylnymi. Trzeci, mniejszy fałd otacza szyję. Skóra jest cienka (10–16 mm) i pozbawiona warstwy tłuszczu podskórnego. U młodych cieląt sierść bywa gęsta. Z wiekiem staje się bardziej rzadka i przybiera rdzawobrązowy odcień. W naturze zwierzęta często pokryte są błotem, przez co włosy są mało widoczne. W niewoli sierść rośnie bujniej i staje się bardziej kudłata. Najwięcej włosów występuje wokół uszu i na końcu ogona.
Nosorożce sumatrzańskie mają bardzo słaby wzrok, ale nadrabiają to zwinnością. Z łatwością wspinają się po stromych zboczach i schodzą po urwistych brzegach rzek. To właśnie ta niezwykła sprawność, w połączeniu z niewielkimi rozmiarami, sprawia, że potrafią poruszać się niemal bezszelestnie w gęstych, tropikalnych lasach Sumatry i Borneo.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Nur lodowiec – lodowiec
- Nosorożec jawajski
- Ile żyją ślimaki oraz inne ciekawostki o ślimakach
- Mikroplastik – co to jest i jak wpływa na florę i faunę
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Sumatran_rhinoceros [dostęp: 26.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: 26Isabella. CC BY-SA 3.0.
