Sosnówka, sikora sosnówka (Periparus ater) to niewielki ptak z rzędu wróblowych. Należy do rodziny sikor (Paridae). Jest szeroko rozpowszechniona. Pospolicie gniazduje w lasach całego regionu palearktycznego. Występuje od strefy umiarkowanej po subtropikalną. Zasięgiem obejmuje również północną Afrykę. Do gatunku tego zalicza się obecnie również sikorę czarnoczubą.
Taksonomia
Sikora sosnówka została po raz pierwszy opisana przez Carla Linneusza w jego przełomowej, 10. edycji Systema Naturae z 1758 roku. Linneusz oparł się głównie na swoim wcześniejszym dziele Fauna Svecica, w którym gatunek miał nieporęczną nazwę przedbinominalną Parus capite nigro: vertice albo dorso cinereo, pectore albo („sikora o czarnej głowie, białym karku, popielatych plecach i białej piersi”). Linneusz uprościł ją później do Parus ater. Oznacza to „sikora ciemnoczarna”. Nazwę zaczerpnięto z wcześniejszych podręczników ornitologicznych, sięgając aż do Historia animalium Conrada Gessnera z 1555 roku. Linneusz nie wskazał dokładnego miejsca typowego. Ograniczył się do Europy. Jego opis dotyczył populacji ze Szwecji, która dziś tworzy podgatunek nominatywny. Nazwa obecnego rodzaju, Periparus, pochodzi z języka starogreckiego (peri) i wcześniejszego rodzaju Parus. Epitet gatunkowy ater to łacińskie określenie „ciemny, matowy czarny”.
W przeszłości systematyka ludowa gatunków była myląca. Gessner odnotował, że sikora sosnówka była w Niemczech znana jako Kohlmeiß. Odpowiada to jej angielskiej nazwie „coal tit”. Współcześnie niemiecka nazwa gatunku to Tannenmeise („sikora jodłowa”). Nawiązuje to do typowego siedliska ptaka. Już na początku XVIII wieku Johann Leonhard Frisch używał określenia Tannen-Maise, a także Kleine Kohl-Maise („mała sikora węglowa”) dla P. ater. Kohl-Maise odnosiło się z kolei wyłącznie do sikory bogatki (P. major). Nazwa Tanne wywodzi się ze starożytnosaskiego danna.
Większość naukowców klasyfikuje sikorę sosnówkę w podrodzaju Periparus. Amerykańskie Towarzystwo Ornitologiczne uznaje go natomiast za odrębny rodzaj. Analiza sekwencji mtDNA genu cytochromu b sugeruje, że Periparus jest bliższy sikorom z rodzaju Poecile niż bogatce i jej krewniakom. Dane te wskazują również, że gatunek może być parafiletyczny względem blisko spokrewnionej i parapatrycznej P. melanolophus z Azji Południowej, która wygląda jak ciemniejsza, nieco czubata odmiana P. ater. Występowanie sporadycznej hybrydyzacji między tymi gatunkami sugeruje, że sama analiza mtDNA jest niewystarczająca do jednoznacznego ustalenia relacji taksonomicznych. Nie można wykluczyć, że gatunki te tworzą tzw. „ring species”, z przepływem genów w Nepalu.
Podgatunki
Sikora sosnówka wykazuje dużą zmienność geograficzną. Wyróżnia się liczne jej podgatunku. Zamieszkują one różne regiony Europy, Azji i Afryki Północnej. Do najważniejszych należą:
- P. ater britannicus – Wielka Brytania i północno-wschodnia Irlandia.
- P. ater hibernicus – Irlandia. Przypuszczalnie charakteryzuje się żółtawymi policzkami i piersią.
- P. ater ater – podgatunek nominatywny. Obejmuje północną, środkową i wschodnią Europę, Syberię aż do Pacyfiku, Azję Mniejszą oraz północno-wschodnią Syrię i Liban. W jego skład wchodzą proponowane taksony abietum, rossosibiricus i amurensis.
- P. ater vieirae – Półwysep Iberyjski.
- P. ater sardus – Sardynia i Korsyka.
- P. ater atlas – Maroko, okolice gór Atlas.
- P. ater ledouci – północna Algieria i północno-zachodnia Tunezja.
- P. ater cypriotes – Cypr. Zwana jest również sosnówką rdzawą.
- P. ater moltchanovi – południowy Półwysep Krymski.
- P. ater michalowskii – Kaukaz (bez części południowo-zachodniej) oraz środkowe i wschodnie Zakaukazie.
- P. ater derjugini – północno-wschodnia Turcja do południowo-zachodniego Kaukazu.
- P. ater eckodedicatus – zachodnie Chiny.
- P. ater phaeonotus – południowo-wschodni Azerbejdżan, północny Iran i południowo-zachodni Turkmenistan. Zimą prawdopodobnie ptaki zamieszkują także południowo-zachodni Iran. Obejmuje proponowane taksony gaddi i chorassanicus.
- P. ater rufipectus – południowo-wschodni Kazachstan i Kirgistan do północno-zachodnich Chin.
- P. ater martensi – dolina rzeki Kali Gandaki w środkowym Nepalu.
- P. ater melanolophus – wschodni Afganistan i północno-zachodni Pakistan do północno-zachodnich Himalajów. Dawniej uważany za odrębny gatunek, obecnie klasyfikowany jako podgatunek P. ater, najbliżej spokrewniony z P. ater martensi i południową odmianą P. ater aemodius.
- P. ater aemodius – wschodnie Himalaje do północnej Mjanmy. Zwana również sosnówką himalajską.
- P. ater pekinensis – wschodnio-środkowe Chiny.
- P. ater isularis – południowe Wyspy Kurylskie i Japonia.
- P. ater kuatunensis – południowo-wschodnie Chiny.
- P. ater ptilosus – Tajwan. Zwana również sosnówką tajwańską.
Opis sikory sosnówki
Sikora sosnówka osiąga długość 10–11,5 cm. Wyróżnia się charakterystyczną dużą, białą łatą na karku na czarnej głowie. Głowa, gardło i szyja dorosłych ptaków mają błyszczący, niebiesko-czarny odcień. Kontrastuje on z jasnymi bokami twarzy – szarymi lub żółtawymi w zależności od podgatunku. Białe zakończenia piór skrzydłowych tworzą dwie wyraźne pręgi. Spód ciała jest przeważnie biały. Przechodzi stopniowo w kremowy lub rdzawobrązowy na bokach. Dziób jest czarny, nogi ołowiane, a tęczówki ciemnobrązowe.
Młode ptaki są mniej wyraziste niż dorosłe. Głowa nie ma połysku, a biel karku i policzków jest zabarwiona na żółto.
Podczas żerowania stada sosnówek utrzymują kontakt za pomocą krótkich, powtarzanych odgłosów „dee” lub „see-see”. Śpiew – jeśli można go tak nazwać – to przenikliwy, powtarzany motyw „if-he, if-he, if-he”. Najczęściej słyszalny jest od stycznia do czerwca, ale także jesienią. Przypomina śpiew bogatki. Jest jednak szybszy i wyższy. Jeden z wariantów kończy się ostrym „ichi”. Ptaki z północnej Afryki dodatkowo wydają odgłos „currr”, podobny do czubatki europejskiej (Lophophanes cristatus), której w Afryce nie spotyka się naturalnie.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sikora jasnoskrzydła
- Nornica – jak wygląda i czym różni się od myszy polnej?
- Skąd się wziął jad węża?
- Ptasia mądrość – przypadkowa czy celowa?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Coal_tit [dostęp: 26.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
