Sęp płowy (Gyps fulvus) to duży sęp Starego Świata. Należy do rodziny ptaków drapieżnych Accipitridae. Czasami termin „sęp płowy” odnosi się również do całego rodzaju Gyps.
Opis
Sęp płowy osiąga długość 93–122 cm i rozpiętość skrzydeł 2,3–2,8 m. U podgatunku nominatywnego samce ważą zazwyczaj od 6,2 do 10,5 kg, a samice od 6,5 do 10,5 kg. Podgatunek indyjski (G. f. fulvescens) osiąga średnio masę 7,1 kg. Odnotowano też skrajne masy dorosłych osobników – od 4,5 do 15 kg. Najwyższa wartość najprawdopodobniej dotyczy osobników hodowlanych. Sęp płowy wykluwa się nagi. Typowo dla sępów Starego Świata, ma biały łeb, szerokie skrzydła i krótki ogon. Charakterystyczny jest również biały kołnierz na szyi, a także żółty dziób. Jasnobeżowe ciało i pokrywy skrzydeł kontrastują z ciemnymi lotkami.
Zasięg występowania i siedlisko sępa płowego
W Europie i na Bliskim Wschodzie populacja sępa płowego wykazuje zróżnicowane rozmieszczenie i skuteczność działań reintrodukcyjnych. We Włoszech gatunek przetrwał jedynie na Sardynii. Podejmowane są jednak próby jego przywrócenia na terenie całego kraju. Efektem tych działań było m.in. zaobserwowanie kilku osobników w sierpniu 2006 roku w masywie Gran Sasso d’Italia w środkowej części kraju. Populacje włoskie wydają się rosnąć dzięki programom reintrodukcji w sąsiednich krajach oraz zakazowi polowań.
W Chorwacji kolonia sępów płowych występuje w pobliżu miejscowości Beli na wyspie Cres. Ptak gniazduje na niskich wysokościach, czasem zaledwie 10 m nad ziemią. Powoduje to częsty kontakt z ludźmi. Populacja ta często przemierza też terytorium Słowenii, zwłaszcza w rejonie góry Stol nad Kobaridem. Ochroną objęty jest obszar Kuntrep na chorwackiej wyspie Krk. W Irlandii pierwszy przypadek obserwacji sępa odnotowano w 1843 roku w Cork. W 2000 roku ptak osiedlił się na Wyspie Kanałowej Guernsey.
Na Cyprze w 2006 roku istniała kolonia licząca mniej niż 30 osobników w rejonie Episkopi na południu wyspy. W Izraelu kolonie sępów płowych występują na północy kraju i na Wzgórzach Golan. Duża populacja rozmnaża się w Górach Karmel, na pustyni Negew i szczególnie w rezerwacie Gamla. Projekty reintrodukcji prowadzone są w ośrodkach hodowlanych Carmel Hai-Bar i Yotvata Hai-Bar.
W Grecji populacja osiąga niemal 1000 osobników. Większość z nich żyje na Krecie. Stanowi ona największą wyspiarską populację gatunku na świecie. Ptaki zamieszkują tam tereny górzyste. Tworzą grupy liczące do 20 osobników.
We Francji sępy płowe zostały z sukcesem reintrodukowane w masywie Massif Central. Obecnie żyje tam około 500 ptaków. Regularnie obserwuje się je nad mostem Millau, a od 2015 roku także w górach Cantal.
W Belgii i Holandii latem 2007 roku odnotowano około 100 osobników, będących wędrownymi ptakami z populacji Pirenejów. W Niemczech gatunek wymarł w połowie XVIII wieku. W 2006 roku zaobserwowano jednak około 200 ptaków wędrownych, prawdopodobnie z Pirenejów. Część z nich przedostała się tam w poszukiwaniu pożywienia. Planowane są działania reintrodukcyjne w Alpach. Interesujące znalezisko archeologiczne odnotowano w Hohle Fels – fragmenty kości sępa płowego sprzed około 35 tys. lat. Prawdopodobnie posłużyły do wykonania fletu.
W Serbii populacja liczy około 60–65 par w zachodnich rejonach kraju – wokół góry Zlatar, a także 35 osobników w kanionie rzeki Trešnjica. Ptaki są prawnie chronione. W Austrii pozostałości populacji znajdują się w rejonie zoo w Salzburgu. Ptaki wędrowne z Bałkanów pojawiają się tu regularnie.
W Hiszpanii i Francji w 2008 roku populacja wynosiła 25 000 osobników, po spadku do kilku tysięcy w okolicach 1980 roku. Hiszpania posiada największą kolonię sępów płowych w Europie, w parku przyrodniczym Hoces del Río Duratón. W Portugalii kilka setek par rozmnaża się głównie w Douro International Natural Park, obejmującym ponad połowę populacji kraju. Choć ptaki stale przebywają w głębi lądu, po sezonie lęgowym często przemieszczają się na zachód. Docierają czasem do estuarium Tagu i Przylądka Świętego Wincentego. W Armenii ostatnie szacunki wskazują na 46–54 pary, z lekkim trendem wzrostowym. W Rosji sępy gniazdują na północnych stokach Wielkiego Kaukazu.
Zachowanie i ekologia
Sęp płowy rozmnaża się na urwiskach gór w południowej Europie, północnej Afryce i Azji. Samice zwykle składają jedno jajo. Ptaki mogą tworzyć luźne kolonie. Większość populacji jest osiadła. Badania wykazały, że gęstość zaludnienia wpływa na roczną skuteczność rozrodu. Gniazda w chronionych miejscach, takich jak jaskinie, szczeliny i osłonięte półki skalne, mają pozytywny wpływ na przeżywalność piskląt. Dlatego są wybierane w pierwszej kolejności. Gniazda w mniej dogodnych lokalizacjach, np. na odsłoniętych półkach i otwartych szczelinach, są wykorzystywane dopiero przy wzroście liczby ptaków lęgowych.
Maksymalny odnotowany wiek sępa płowego wynosi 41,4 roku w warunkach hodowlanych.
Fizjologia
Sępy płowe są wykorzystywane jako organizmy modelowe do badań nad lotem szybowcowym i termoregulacją. Lot poziomy jest energetycznie kosztowny, dlatego większe ptaki często stosują alternatywne metody poruszania się w powietrzu. Sępy wykorzystują efektywny lot szybowcowy. W porównaniu z innymi ptakami, które w czasie lotu podnoszą tempo metabolizmu nawet 16-krotnie względem poziomu podstawowego, sępy płowe zużywają tylko około 1,43-krotności podstawowej przemiany materii. Dodatkowo ptaki te szybko wracają do spoczynkowego tętna – już w ciągu dziesięciu minut po locie.
Sępy płowe nie szukają schronienia w celu termoregulacji. Wykorzystują nagą głowę do regulacji temperatury zarówno w ekstremalnym zimnie, jak i upale. Zmiana pozycji ciała pozwala zwiększyć powierzchnię odsłoniętej skóry z 7% do 32%. W bezruchu powietrza pozwala to na ponad dwukrotne zwiększenie strat ciepła konwekcyjnego. Ptaki tolerują wzrost temperatury ciała w odpowiedzi na wysoką temperaturę otoczenia. Pozwalają, by temperatura wewnętrzna zmieniała się niezależnie od tempa metabolizmu, minimalizują utratę wody i energii potrzebnej do termoregulacji. Dzięki tym przystosowaniom sęp płowy dysponuje jedną z najszerszych stref termicznie neutralnych spośród ptaków.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sarna europejska
- Ścierwnik – ścierwnik biały – białosęp
- Gdzie się podziały fulguryty sprzed milionów lat?
- Paradoks Fermiego, czyli gdzie oni są?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_griffon_vulture [dostęp: 22.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Pierre Dalous. Licencja: CC BY-SA 3.0.
