Rybitwa popielata

Rybitwa popielata (Sterna paradisaea) należy do rodziny mewowatych (Laridae). Rozmnaża się w strefie okołobiegunowej i subarktycznej, obejmującej północną Europę (po Bretanię), Azję oraz Amerykę Północną (po Massachusetts). Gatunek jest wybitnie wędrowny. Przemierza skomplikowaną trasę z północnych terenów lęgowych na wybrzeże Antarktydy, a następnie wraca po około sześciu miesiącach. Badania wykazały, że roczne trasy przelotu rybitw lęgowych na Islandii i Grenlandii wynoszą średnio 70 900 km, a osobników z Holandii – około 48 700 km. Są to najdłuższe znane migracje w świecie zwierząt. Rybitwy popielate gniazdują co jeden, dwa lub trzy lata, w zależności od cyklu rozrodczego.

Rybitwy popielate to średniej wielkości ptaki. Osiągają długość 28–39 cm i rozpiętość skrzydeł 65–75 cm. Upierzenie jest przeważnie szare i białe, z czerwono-pomarańczowym dziobem i nogami, białym czołem, czarną potylicą i wierzchołkiem głowy prążkowanym bielą. Białe są również policzki. Szary grzbiet ma około 30,5 cm długości. Barkówki są obrzeżone brązem, niektóre zakończone bielą. Górna część skrzydeł jest szara z białą krawędzią przednią. Kołnierz i kuper są całkowicie białe. Głęboko rozwidlony ogon ma barwę białawą z szarymi zewnętrznymi piórami.

Rybitwy popielate są długowieczne. Wiele osobników dożywa 15–30 lat. Żywią się głównie rybami oraz drobnymi bezkręgowcami morskimi. Gatunek jest liczny. Szacuje się, że populacja wynosi około dwóch milionów osobników. Chociaż ogólny trend liczebności nie jest dokładnie znany, eksploatacja w przeszłości doprowadziła do spadku liczby rybitw na południowych krańcach ich zasięgu.

Etymologia

Nazwa rodzajowa Sterna pochodzi ze staroangielskiego słowa „stearn”. Oznacza ono rybitwę. Epitet gatunkowy paradisaea wywodzi się z późnej łaciny – paradisus, czyli „raj”. W Szkocji ptak bywa nazywany pictarnie, tarrock oraz wieloma innymi wariantami, które prawdopodobnie mają charakter onomatopeiczny i odzwierciedlają jego charakterystyczny głos. Ze względu na trudności w rozróżnianiu rybitwy popielatej od rybitwy zwyczajnej, wszystkie potoczne nazwy są używane także dla tego drugiego gatunku.

Zasięg występowania i migracje rybitwy popielatej

Rybitwa popielata występuje w ciągłym, okołobiegunowym zasięgu lęgowym na całym świecie. Nie wyróżnia się podgatunków. Latem na północy można ją spotkać w strefach przybrzeżnych chłodniejszych obszarów Ameryki Północnej i Eurazji. Na południu natomiast przebywa głównie na morzu. Dociera aż do północnej krawędzi lodów Antarktydy.

Ptak słynie z niezwykłych migracji. Corocznie pokonuje trasę z arktycznych terenów lęgowych do Antarktydy i z powrotem. Najkrótsza odległość między tymi punktami wynosi około 19 000 km. Przykładem wyjątkowych zdolności przelotowych ptaka, jest rybitwa, która jako pisklę została oznakowana na Wyspach Farne w Wielkiej Brytanii latem 1982 roku. Trzy miesiące później dotarła do Melbourne w Australii. Pokonała ponad 22 000 km. Inny przypadek dotyczy osobnika oznakowanego w Labradorze w Kanadzie w lipcu 1928 roku. Cztery miesiące później został on odnaleziony w RPA.

Badania z 2010 roku z użyciem nadajników GPS wykazały, że powyższe przykłady nie są wyjątkowe. Jedenastoosobowa grupa rybitw lęgowych na Grenlandii i Islandii pokonywała średnio 70 900 km rocznie, osiągając maksymalnie 81 600 km. Poprzednie szacunki były zaniżone. Zakładano, że ptaki lecą prostą trasą, podczas gdy w rzeczywistości stosują kręte kursy, wykorzystując korzystne wiatry. Przeciętna rybitwa żyje około 30 lat. W ciągu swojego życia może przebyć około 2,4 mln km. Jest to równowartość ponad trzykrotnego przelotu Ziemia–Księżyc.

Badania z 2013 roku, obejmujące kilka osobników lęgowych z Holandii, wykazały średnią roczną migrację na poziomie 48 700 km. W drodze na południe ptaki w dużym stopniu podążały wzdłuż wybrzeży Europy i Afryki. Poza sezonem lęgowym rybitwy popielate zwykle migrują tak daleko od wybrzeży, że rzadko można je zaobserwować z lądu.

Opis i taksonomia

Rybitwa popielata jest ptakiem średniej wielkości. Osiąga długość ciała 33–36 cm od końca dzioba do wierzchołka ogona, z rozpiętością skrzydeł 76–85 cm. Masa ciała wynosi 86–127 g. Dziób, krótkie nogi i błoniaste stopy mają intensywną, ciemnoczerwoną barwę. Jak większość rybitw, ma skrzydła o wysokim współczynniku wydłużenia oraz głęboko rozwidlony ogon.

Upierzenie dorosłych ptaków jest szare na grzbiecie, z czarną potylicą i wierzchołkiem głowy oraz białymi policzkami. Górne skrzydła są jasnoszare, a ich końcówki częściowo przezroczyste. Ogon jest biały, a spód ciała jasnoszary. Obie płcie są do siebie podobne. Zimowe upierzenie jest zbliżone. Wierzchołek głowy jednak jaśnieje, a dziób przybiera ciemniejszą barwę.

Młode osobniki różnią się od dorosłych czarnym dziobem i nogami, skrzydłami o „łuskowatym” wyglądzie oraz ciemnymi zakończeniami piór na grzbiecie, ciemną poprzeczną pręgą na skrzydłach i krótkimi strużkami ogonowymi. W pierwszym lecie młode mają także bielsze czoło.

Pod względem wyglądu, sylwetki i głosu rybitwa popielata przypomina rybitwę zwyczajną i różową. Różni się od nich jedynie detalami. W porównaniu z rybitwą zwyczajną rybitwa popielata ma dłuższy ogon i jednobarwny dziób, a w porównaniu z rybitwą różową jej upierzenie jest nieco ciemniejsze, a skrzydła dłuższe. Głos rybitwy popielatej jest bardziej nosowy i szorstki niż u rybitwy zwyczajnej oraz łatwo odróżnialny od głosu rybitwy różowej.

Najbliższymi krewnymi gatunku są rybitwy południowo-polarne: jaskółcza (Sterna hirundinacea), S. virgata i antarktyczna (S. vittata). W przeszłości młodociane upierzenia rybitwy popielatej opisywano jako odrębne gatunki: Sterna portlandica i Sterna pikei.