Oknówka (zwyczajna), oknówka, jaskółka oknówka (Delichon urbicum) to wędrowny ptak z rodziny jaskółkowatych. Gniazduje w Europie, Afryce Północnej i na obszarze całej Palearktyki. Zimuje w Afryce subsaharyjskiej i południowej Azji. Żywi się owadami chwytanymi w locie i podąża za strefami, gdzie występuje ich największe zagęszczenie. Ma niebieskawy połysk na głowie i grzbiecie, biały kuper oraz śnieżnobiałe spodnie partie ciała. Występuje zarówno na terenach otwartych, jak i w pobliżu ludzkich siedzib.
Oknówka buduje zamknięte, półkuliste gniazda z grudek błota, zwykle pod okapami budynków, często w koloniach liczących wiele par. Zarówno jej nazwa naukowa, jak i potoczna nawiązują do tego bliskiego związku z zabudowaniami. Pod względem wyglądu przypomina dwa inne gatunki z rodzaju Delichon, które jednak występują wyłącznie w Azji Wschodniej i Południowej.
Gatunek ma dwa uznane podgatunki. Mimo że jest narażony na ataki kobuza (Falco subbuteo), a także pasożyty zewnętrzne i wewnętrzne, nie jest obecnie zagrożony wyginięciem. Zawdzięcza to szerokiemu zasięgowi występowania i dużej liczebności.
Taksonomia
Oknówka została po raz pierwszy opisana przez Karola Linneusza w przełomowym, dziesiątym wydaniu Systema Naturae z 1758 roku jako Hirundo urbica. Obecną nazwę rodzajową – Delichon – nadali jej w 1854 roku Thomas Horsfield i Frederic Moore. Nazwa ta to anagram greckiego słowa χελιδών (chelidōn), oznaczającego „jaskółkę”. Epitet gatunkowy urbicum (wcześniej błędnie stosowano formę urbica) odnosi się z kolei do miast. Podkreśla bliskość ptaka z ludzkimi siedliskami.
Rodzaj Delichon powstał stosunkowo niedawno w wyniku oddzielenia od rodzaju Hirundo, do którego należy m.in. jaskółka dymówka. Wszystkie trzy gatunki z rodzaju Delichon mają podobny wygląd: granatowoniebieskie wierzchy ciała, biały kuper i jasny spód. Przez pewien czas oknówka była uznawana za jeden gatunek wraz z oknówką wschodnią (D. dasypus), gniazdującą w górach Azji Środkowej i Wschodniej, a zimującą w Azji Południowo-Wschodniej. Bliskie pokrewieństwo łączy ją także z oknówką nepalską (D. nipalense), osiadłą w południowoazjatyckich górach. Jednak tylko D. urbicum wyróżnia się całkowicie białym kuprem i spodem ciała.
Do niedawna oknówka była także traktowana jako jeden gatunek z Delichon lagopodum, która lęgnie się na wschód od Jeniseju aż po Kołymę, a także w Mongolii i północnych Chinach, zimując w Chinach Południowych i Azji Południowo-Wschodniej. Ostatecznie uznano je za odrębne gatunki ze względu na różnice w wyglądzie i głosie. W przeszłości opisywano też inne podgatunki, jak na przykład meridionalis z rejonu Morza Śródziemnego. Różnice uznano jednak za płynne i niewystarczające do wyróżnienia osobnej formy.
Opis oknówki zwyczajnej
Dorosła oknówka osiąga długość około 13 cm. Rozpiętość skrzydeł wynosi od 26 do 29 cm. Przeciętna masa ciała to 18,3 grama. Jaskółka ma stalowoniebieski wierzch ciała, śnieżnobiały kuper i podbrzusze. Spodnie strony skrzydeł i krótko opierzone nogi są białe. Oczy są brązowe, dziób czarny i drobny, a palce i odsłonięte fragmenty nóg – różowawe. Samce i samice są do siebie bardzo podobne. Młode ptaki mają bardziej sadzoczarne upierzenie z białymi końcówkami piór lotnych i pokrywowych.
W locie oknówkę łatwo odróżnić od innych szeroko rozpowszechnionych jaskółek palearktycznych. Jej kontrastujący biały kuper i spód ciała wykluczają pomyłkę z dymówką (Hirundo rustica), brzegówką (Riparia riparia) czy jaskółką rudawą (Cecropis daurica). Na afrykańskich terenach zimowania można ją ewentualnie pomylić z szaroszytką (Pseudhirundo griseopyga), która jednak ma popielaty kuper, kremowy spód i długi, głęboko rozwidlony ogon.
W locie oknówka wykonuje przeciętnie 5,3 uderzenia skrzydłami na sekundę – szybciej niż dymówka, której częstotliwość wynosi 4,4 uderzenia. Prędkość lotu oscyluje wokół 11 m/s. Jest to typowe dla przedstawicieli rodziny jaskółkowatych.
Oknówka to gatunek hałaśliwy, zwłaszcza w koloniach lęgowych. Samiec śpiewa przez cały rok. Jego pieśń to miękki, melodyjny trel. Głos kontaktowy, także słyszany na zimowiskach, to twarde chirrrp. Alarmowy dźwięk z kolei to przenikliwe tseep.
Zasięg występowania
Oknówka gniazduje w strefie umiarkowanej Europy i Azji. Spotkać ją można od Atlantyku po Mongolię Środkową i dorzecze Jeniseju – a także w Maroku, Tunezji i północnej Algierii. Zimuje w Afryce subsaharyjskiej, dokąd migruje szerokim frontem. Nie podąża za skróconymi trasami nad wąskimi cieśninami, jak ma to miejsce w przypadku dużych ptaków szybujących. Przelatuje przez Morze Śródziemne i Saharę. Po drodze żywi się owadami chwytanymi w locie. Zwykle aktywna jest za dnia.
Preferuje otwarte krajobrazy z niską roślinnością – pastwiska, łąki, pola uprawne – chętnie w pobliżu zbiorników wodnych. Często występuje też w górach, nawet na wysokości ponad 2200 m n.p.m. W porównaniu z jaskółką dymówką jest znacznie bardziej „miejska”. Gniazduje w centrach miast, o ile jakość powietrza na to pozwala. W przeciwieństwie do innych jaskółek eurazjatyckich częściej występuje w pobliżu drzew, które stanowią dla niej źródło pożywienia. Rzadko korzysta z trzcinowisk jako noclegowisk. Wyróżnia ją to na tle migrujących dymówek.
Na zimowiskach zajmuje otwarte tereny. Przemieszcza się wyżej i jest mniej widoczna niż dymówka. W tropikalnych rejonach Afryki, jak wschodnia część kontynentu, preferuje wyżej położone obszary.
Migracje niosą za sobą poważne zagrożenia. W 1974 roku w Alpach Szwajcarskich i okolicach znaleziono setki tysięcy oknówek martwych lub skrajnie wychłodzonych. Zginęły w wyniku niespodziewanych opadów śniegu i niskich temperatur. Przeżywalność dorosłych ptaków podczas migracji jesiennej zależy głównie od temperatury i opadów. Naukowcy przewidują, że w związku z nasilającymi się anomaliami klimatycznymi przeżywalność gatunku w przyszłości będzie coraz silniej uzależniona od ekstremalnych zjawisk pogodowych.
Na lęgowiska jaskółka wraca zazwyczaj kilka dni po przylocie dymówki. Gdy pogoda jest niesprzyjająca, nie kieruje się od razu do miejsc gniazdowania, ale najpierw żeruje nad dużymi zbiornikami słodkowodnymi. Zdarza się, że migrujące osobniki zostają i przystępują do lęgów w Namibii czy RPA, rezygnując z powrotu na północ. Jak przystało na dalekodystansowego wędrowca, oknówkę odnotowano także jako zabłąkanego gościa na Alasce, Nowej Fundlandii, Bermudach, Azorach, a nawet w Kolumbii.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Ogorzałka (zwyczajna)
- Odmieniec jaskiniowy
- Czy łasica może zaatakować człowieka?
- Pierwotny chaos w mitologii i nauce
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Western_house_martin [dostęp: 27.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: Andreas Trepte. CC BY-SA 2.5.
