Nur rdzawoszyi

Nur rdzawoszyi (Gavia stellata) to wędrowny ptak wodny. Występuje na półkuli północnej. Jest najmniejszym i najlżejszym przedstawicielem rodziny nurów. Osiąga długość od 55 do 67 centymetrów. Mimo skromnych rozmiarów to gatunek o największym zasięgu geograficznym wśród nurów.

Gniazduje głównie na terenach arktycznych. Zimę spędza w chłodnych wodach przybrzeżnych północy. W szacie zimowej trudno go zauważyć. Szarość grzbietu łagodnie przechodzi w białe podbrzusze. Sprawia to, że zlewa się z otoczeniem. W sezonie lęgowym wyróżnia się efektowną, czerwonawą plamą na gardle, od której pochodzi jego nazwa.

Głównym składnikiem jego diety są ryby. Nie gardzi jednak również płazami, bezkręgowcami czy roślinnością. To gatunek monogamiczny. Łączy się w długoletnie pary. Oba osobniki wspólnie budują gniazdo, wysiadują zazwyczaj dwa jaja i opiekują się pisklętami po wykluciu.

Chociaż nur rdzawoszyi ma szeroki zasięg i dużą populację, w niektórych regionach jego liczebność spada. Główne zagrożenia to rozlewiska ropy naftowej, degradacja siedlisk, zanieczyszczenie środowiska oraz zaplątywanie się w sieci rybackie. Dodatkowe niebezpieczeństwo stanowią drapieżniki – zwłaszcza mewy oraz lisy polarne i rude, które polują na jaja i pisklęta. Gatunek objęty jest ochroną na mocy międzynarodowych porozumień.

Taksonomia

Nur rdzawoszyi został po raz pierwszy opisany w 1763 roku przez duńskiego przyrodnika Erika Pontoppidana. Choć ptak ten występuje w szerokim pasie klimatu umiarkowanego i arktycznego Eurazji oraz Ameryki Północnej, nie wyróżniono żadnych podgatunków. To gatunek monotypowy. Początkowo zaliczono go do rodzaju Colymbus, który obejmował zarówno nurki, jak i perkozy. Dopiero niemiecki przyrodnik Johann Reinhold Forster, w 1788 roku, rozdzielił te grupy. Przeniósł nury – w tym nura rdzawoszyjego – do odrębnego rodzaju Gavia.

Choć wszystkie gatunki nurów należą dziś do tego samego rodzaju, nur rdzawoszyi wyróżnia się na ich tle budową ciała, zachowaniem, ekologią i biologią rozrodu. Naukowcy podejrzewają, że jest on najbardziej pierwotnym przedstawicielem rodzaju. Prawdopodobnie początkowo zasiedlał strefę palearktyczną, skąd następnie rozprzestrzenił się do Ameryki Północnej. Analiza danych molekularnych i zapisów kopalnych wskazuje, że oddzielił się od przodków pozostałych gatunków nurów około 21,4 milionów lat temu, w epoce miocenu. Najbliższym krewnym może być kopalny gatunek Gavia howardae z pliocenu.

Nazwa rodzajowa Gavia pochodzi od łacińskiego określenia mewy morskiej, używanego przez Pliniusza Starszego. Epitet gatunkowy stellata, czyli „gwiaździsta”, odnosi się do cętkowanego grzbietu ptaka w szacie spoczynkowej. W Wielkiej Brytanii i Irlandii przedstawiciele rodziny Gaviidae nazywani są „divers” – nurkami. Podkreśla to ich sposób zdobywania pożywienia pod wodą. W Ameryce Północnej funkcjonuje nazwa „loon”, która może pochodzić od staronordyckiego lómr lub staroniderlandzkiego loen – słów oznaczających „kulawy” lub „niezdarny”. Nawiązuje to do niezgrabnego poruszania się tych ptaków po lądzie. Ciekawostką jest lokalna nazwa z rejonu Willapa Harbor w stanie Waszyngton – „Quaker loon”.

Opis nura rdzawoszyjego

Podobnie jak inne nury, nur rdzawoszyi jest doskonale przystosowany do życia w środowisku wodnym. Jego gęste kości ułatwiają zanurzenie, a silnie cofnięte nogi stanowią znakomite źródło napędu pod wodą. Wydłużony, opływowy tułów oraz cienki, ostro zakończony dziób dodatkowo zmniejszają opór wody, poprawiając hydrodynamikę. Płaskie podudzia i w pełni spięte błoną pławną trzy przednie palce u stóp umożliwiają sprawne poruszanie się pod powierzchnią.

To najmniejszy i najlżejszy przedstawiciel rodziny nurów. Długość ciała wynosi od 53 do 69 cm, a rozpiętość skrzydeł sięga 91–120 cm. Masa waha się od 1 do 2,7 kg. Sylwetka ptaka jest charakterystyczna: długi tułów, krótka szyja i nogi umieszczone blisko ogona. Samce są nieco większe od samic, ale obie płcie wyglądają bardzo podobnie.

W szacie godowej dorosły osobnik wyróżnia się ciemnoszarym karkiem i głową, z wyraźnymi, biało-czarnymi paskami na tyle szyi oraz trójkątną, czerwoną plamą na gardle. Spód ciała pozostaje biały, a grzbiet – ciemnoszary, bez jasnych cętek. Czyni to ten gatunek jedynym nurem o jednolicie ciemnym grzbiecie w okresie lęgowym. Poza sezonem godowym jego upierzenie staje się mniej efektowne. Głowa i kark szarzeją, twarz i gardło bieleją, a grzbiet pokrywają liczne białe plamki. Tęczówka ma kolor od karminowego do burgundowego. Zewnętrzna część nóg jest czarna, wewnętrzna – jasna. Błony pławne mają odcień różowobrązowy z ciemniejszymi brzegami.

Dziób nura jest cienki, prosty i ostry – często skierowany lekko ku górze. To właśnie jego kształt zainspirował jedną z ludowych nazw w Ameryce Północnej: pegging-awl loon, czyli „nur szydlak”, nawiązując do podobieństwa do szewskiego szydła. Latem dziób staje się ciemniejszy, zimą – jasnoszary. Zmiana koloru nie zawsze pokrywa się w czasie z wymianą reszty upierzenia. Nozdrza są długimi, wąskimi szczelinami umieszczonymi blisko nasady dzioba.

Pisklę, zaraz po wykluciu, jest pokryte ciemnobrązowym lub szarym puchem, jaśniejszym po bokach głowy, na szyi i piersi. W ciągu kilku tygodni zastępuje go jaśniejsza warstwa, a następnie młodociane pióra. Młode przypominają dorosłe ptaki. Mają jednak ciemniejsze czoło i szyję oraz silniejsze nakrapianie na bokach szyi. Grzbiet pozostaje brązowawy. Spód ciała ma brązowy odcień. Oczy są czerwonobrązowe, a dziób – jasnoszary. Choć niektóre młode zachowują młodociane ubarwienie aż do zimy, wiele z nich szybko upodabnia się do dorosłych, różniąc się jedynie jaśniejszym dziobem.

W locie nur rdzawoszyi prezentuje nietypową sylwetkę – z głową i szyją opuszczoną poniżej linii ciała oraz wyraźnie zgarbionym profilem. Jego cienkie skrzydła są skierowane do tyłu, a szybki, głęboki rytm uderzeń odróżnia go od pozostałych gatunków nurów.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Nosorożec sumatrzański
• Nur lodowiec – lodowiec
• Jakie dinozaury żyły w Polsce?
• Cykl Krebsa – czym jest i jak przebiega?

Źródło:

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Red-throated_loon [dostęp: 26.07.2025]

Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: David Karnå. CC BY 3.0.