Mewa czarnogłowa (Ichthyaetus melanocephalus) to niewielki gatunek mewy. Nazwa naukowa wywodzi się z języka starogreckiego. Nazwa rodzajowa Ichthyaetus pochodzi od słowa „ikhthus” oznaczającego „rybę” oraz „aetos” – „orzeł”. Epitet gatunkowy melanocephalus wywodzi się od wyrazów „melas” – „czarny” i „kephalos” – „głowa”. Ptak gniazduje niemal wyłącznie w zachodniej Palearktyce, przede wszystkim na południowym wschodzie, zwłaszcza w rejonie Morza Czarnego oraz w środkowej Turcji. Kolonie spotykane są również w innych częściach południowej Europy. Gatunek w ostatnich dekadach znacząco rozszerzył swój zasięg. Mewa czarnogłowa była tradycyjnie klasyfikowana w rodzaju Larus.
Opis
Mewa czarnogłowa jest nieco większa i masywniejsza od mewy śmieszki. Wyróżnia się mocniejszym dziobem oraz dłuższymi i ciemniejszymi nogami. Dorosły osobnik w szacie godowej to ptak o jasnoszarym płaszczu i skrzydłach, którego lotki są całkowicie białe, pozbawione czarnych końcówek. Czarna czapeczka sięga aż do karku. Na tle głowy wyraźnie odcinają się białe półksiężyce wokół oczu. Długi, ostro zakończony dziób, równoległy na całej długości, ma ciemnoczerwony kolor i czarną przepaskę niedaleko końca. W szacie spoczynkowej dorosły ptak wygląda podobnie, lecz czarna czapeczka ogranicza się do szerokiej, przyciemnionej „maski bandyty” biegnącej przez oko. Mewa czarnogłowa dojrzewa płciowo po dwóch latach. Osobniki w pierwszym roku życia mają czarną końcówkę ogona oraz więcej czarnych obszarów na wierzchu skrzydeł. Spód skrzydeł pozostaje jasny.
Zasięg występowania mewy czarnogłowej
Mewa czarnogłowa, niegdyś ograniczona zasięgiem do rejonu Morza Czarnego i wschodniej części Morza Śródziemnego, w ostatnich dekadach rozprzestrzeniła się na znaczną część Europy, sięgając aż po Wielką Brytanię i Irlandię. W 2008 roku w Zjednoczonym Królestwie odnotowano lęgi na 37 stanowiskach. Gniazdowało tam od 543 do 592 par. W 2023 roku po raz pierwszy stwierdzono lęgi w Szkocji. W Irlandii potwierdzono lęgi co najmniej w czterech hrabstwach. Gatunek podjął próby lęgów również w Belgii, Holandii, Danii, Szwecji, Estonii, Szwajcarii, Czechach, na Węgrzech oraz na Bałkanach. Zimą mewa czarnogłowa migruje na wybrzeża Morza Śródziemnego oraz Atlantyku.
Ekologia
Mewa czarnogłowa gniazduje kolonijnie w rozległych trzcinowiskach, na terenach podmokłych lub na wyspach położonych na jeziorach. Tam, gdzie jej populacja jest niewielka, często lęgnie się w koloniach mewy śmieszki. Podobnie jak wiele innych gatunków mew, jest ptakiem wybitnie towarzyskim zimą, zarówno podczas żerowania, jak i nocnych zlotowisk. Nie jest gatunkiem pelagicznym. Rzadko bywa obserwowana daleko na morzu, z dala od wybrzeży. W kwestii pożywienia jest oportunistycznym wszystkożercą. Zjada ryby, dżdżownice, owady, jaja, pisklęta innych ptaków, padlinę oraz resztki organiczne. To gatunek hałaśliwy, szczególnie w okresie lęgowym. Wydaje charakterystyczny, nosowy okrzyk przypominający dźwięk „jea”.
Mewa czarnogłowa – systematyka
W przypadku mewy czarnogłowej nie wyróżnia się podgatunków. W przeszłości niektórzy ornitolodzy uznawali jednak mewę reliktową (Ichthyaetus relictus, dawniej klasyfikowaną jako I. melanocephalos relictus) za podgatunek mewy czarnogłowej.
Ekologia i zachowanie
Mewa czarnogłowa zasiedla morskie wybrzeża oraz różnego typu zbiorniki śródlądowe, zarówno słodkowodne, jak i słone. Preferuje tereny porośnięte niską roślinnością. Unika jednak obszarów z odsłoniętym piaskiem czy kamienistym podłożem. Na zimowiska wybiera nadmorskie wybrzeża. Gniazdo buduje w płytkim zagłębieniu w ziemi, zwykle wśród traw. Tworzy liczne kolonie liczące nawet do tysiąca par. Zdarza się, że pojedyncze pary zakładają gniazda w koloniach innych gatunków mew. W ciągu roku wyprowadza jeden lęg. W kwietniu lub maju składa zazwyczaj dwa-trzy jaja. Okres inkubacji trwa od 23 do 26 dni. Uczestniczą w nim oboje rodzice. Pisklęta stają się samodzielne po 35–40 dniach. Pożywienie mewy czarnogłowej stanowią głównie bezkręgowce wodne i lądowe. W diecie pojawiają się również kręgowce żyjące zarówno na lądzie, jak i w wodzie.
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje mewę czarnogłową za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Według danych BirdLife International z 2015 roku europejska populacja gatunku liczy od 236 do 656 tysięcy dorosłych osobników. Liczebność wykazuje tendencję spadkową. W Polsce mewa czarnogłowa objęta jest ścisłą ochroną gatunkową. Wymaga ochrony czynnej. Obowiązuje również zakaz fotografowania, filmowania czy obserwacji mogących prowadzić do płoszenia lub niepokojenia ptaków. W latach 2013–2018 krajową populację lęgową szacowano na 44–89 par. Na Czerwonej liście ptaków Polski mewa czarnogłowa została sklasyfikowana jako gatunek zagrożony (EN).
Biotop mewy czarnogłowej
Mewa czarnogłowa zasiedla zarówno wybrzeża morskie, jak i śródlądowe obszary wodne. Wybiera duże jeziora, zbiorniki retencyjne oraz rozległe doliny rzeczne.
Populacje
Mewa czarnogłowa to gatunek, który w ostatnich latach dynamicznie rozszerza swój zasięg w Europie Zachodniej. Obecnie jest przedmiotem intensywnych programów obrączkowania, mających na celu monitorowanie jej wędrówek i liczebności. Największa kolonia we Francji, licząca około tysiąca osobników w pobliżu Maison de la Baie de Somme, pozwoliła w 2015 roku na zaobrączkowanie aż 555 piskląt.
Wokalizacje
Głos mewy czarnogłowej jest bardziej poważny i nosowy niż odgłosy wydawane przez mewę śmieszkę.
Mewa czarnogłowa – monitoring
Monitoring mewy czarnogłowej prowadzony w Polsce od 2007 roku, obejmuje kompleksowy spis lęgowych stanowisk gatunku w całym kraju. Dane zbierane są przede wszystkim z wcześniej znanych miejsc lęgowych, umieszczonych w siatce kwadratów o wymiarach 10×10 km, a także z aktualizowanych na bieżąco źródeł, takich jak literatura fachowa, internetowe fora dyskusyjne czy relacje obserwatorów. W 2024 roku skontrolowano 57 stanowisk w obrębie 54 kwadratów. Odnotowano 66 par mew czarnogłowych.
Ptaki gniazdowały rozproszone w różnych rejonach kraju. Najliczniejsze skupiska znajdowały się w centralnej i południowej części Polski. Gatunek zajmował 16 powierzchni. Trend liczebności od 2007 roku uznaje się za stabilny. Największa kolonia w 2024 roku, licząca 27 par, znajdowała się na Zbiorniku Goczałkowickim na Górnym Śląsku, a druga co do wielkości, z 13 parami, na Zbiorniku Mietkowskim na Dolnym Śląsku. Na pozostałych stanowiskach obserwowano od jednej do czterech par.
W trakcie badań stwierdzono 11 par mieszanych w dziewięciu koloniach. Dziewięć z nich stanowiły mieszańce mewy czarnogłowej i śmieszki. Dwie kolejne tworzyły pary tych dwóch gatunków. W 2024 roku nie odnotowano przypadków zachorowań ani śmiertelności w koloniach mew i rybitw spowodowanych ptasią grypą.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mewa białogłowa
- Mewa modrodzioba – mewa czarnonoga – mewa biała
- Największa antylopa z Afryki – eland, kanna
- Wykopaliska potwierdzają zniszczenie Jerycha
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Mediterranean_gull [dostęp: 01.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Martin Olsson. CC BY-SA 3.0.
