Krętogłów (zwyczajny) (Jynx torquilla) to gatunek z rodziny dzięciołowatych. Zamieszkuje głównie umiarkowane rejony Europy i Azji. Większość populacji jest wędrowna. Zimę ptaki spędzają w tropikalnej Afryce oraz południowej Azji – od Iranu po subkontynent indyjski. Niektóre osobniki pozostają na stałe w północno-zachodniej Afryce. Dzięciołek preferuje otwarte tereny, takie jak pola, sady i lasy.
Długość ciała tych ptaków wynosi około 16,5 cm. Ich dziób jest krótszy i mniej szpiczasty niż u innych dzięciołów. Górne partie ciała mają jasnobrązowe ubarwienie przeplatane rudawymi i czarniawymi pręgami oraz szerokimi, czarnymi pasami. Spód ciała jest kremowy, nakrapiany brązowymi plamkami. Podstawowym pokarmem dzięciołka są mrówki i inne owady, które znajduje w rozkładającym się drewnie lub na ziemi. Gniazduje w dziuplach. Składa od siedmiu do dziesięciu białych jaj w maju i czerwcu.
Nazwa w języku angielskim pochodzi od niezwykłej zdolności krętogłowa obracania głowy niemal o 180 stopni. W sytuacji zagrożenia ptak wykonuje charakterystyczne, wężowate ruchy głową i syczy. Ma to odstraszać przeciwników. Ta nietypowa postawa sprawiła, że ludzie wierzyli w jego związek z czarami i magią. Stąd wywodzi się angielskie słowo „jinx” oznaczające pecha lub urok.
Taksonomia i etymologia
Krętogłów zwyczajny po raz pierwszy został opisany przez Carla Linneusza w dziesiątym wydaniu jego dzieła Systema Naturae w 1758 roku. Typowy okaz gatunku pochodził ze Szwecji.
Nazwa rodzaju Jynx wywodzi się z języka starogreckiego, gdzie ptak ten określany był jako iunx. Nazwa gatunkowa torquilla pochodzi z łaciny średniowiecznej, od słowa torquere oznaczającego „skręcać”. Nawiązuje do charakterystycznych, wężowatych ruchów głowy tego ptaka. W dawnych czasach krętogłów był wykorzystywany jako amulet przywracający zbłąkanego kochanka. Ptaka przywiązywano do sznurka i obracano wokół własnej osi. Angielska nazwa „wryneck” odnosi się do tego samego ruchu. Pojawiła się w źródłach już w 1585 roku.
Rodzina dzięciołowatych (Picidae) dzieli się na cztery podrodziny: dzięcioły właściwe (Picinae), dzięciolniki (Picumninae), krętogłowy (Jynginae) oraz monotypową podrodzinę Nesoctitinae. Na podstawie morfologii i zachowań stwierdzono, że Picumninae są najbliższą grupą siostrzaną dla Picinae. Potwierdziły to badania filogenetyczne, które wykazały, że podrodzina Jynginae zajmuje pozycję bazalną względem pozostałych trzech podrodzin.
Podrodzina Jynginae obejmuje jeden rodzaj – Jynx – i dwa gatunki: krętogłowa zwyczajnego oraz krętogłowa afrykańskiego (Jynx ruficollis), który jest gatunkiem osiadłym zamieszkującym subsaharyjską Afrykę. Krętogłów zwyczajny dzieli się na sześć podgatunków: Jynx torquilla chinensis, J. t. himalayana, J. t. mauretanica, J. t. sarudnyi, J. t. torquilla oraz J. t. tschusii.
Opis krętogłowa (zwyczajnego)
Krętogłów zwyczajny osiąga długość około 17 cm. Podgatunek Jynx torquilla tschusii waży od 26 do 50 gramów. To smukły ptak o wydłużonej sylwetce. Bardziej przypomina drozda niż typowego dzięcioła. Jego grzbiet jest pręgowany i nakrapiany w odcieniach jasnobrązowych, przeplatanych rudawymi i czarniawymi pręgami oraz szerszymi czarnymi pasami. Pokrywy nadogonowe oraz okolice ogona są szare z plamkami i nieregularnymi brązowymi pasami. Zaokrąglony ogon ma szare upierzenie nakrapiane brązem, z ledwo widocznymi szaro-brązowymi pasami oraz wyraźniejszymi pasami brązowo-czarnymi. Policzki i gardło mają kremowo-brązowe ubarwienie z prążkami. Spód ciała jest kremowobiały z brązowymi znakami przypominającymi groty strzał, które na dolnej części piersi i brzucha przechodzą w pojedyncze plamki. Boki mają kremowe tło z podobnymi wzorami. Pióra podogonowe są kremowe z wąskimi brązowymi pręgami. Lotki pierwszorzędowe i drugorzędowe są brązowe z rudawo-kremowymi plamkami. Dziób jest brązowy, długi i smukły, o szerokiej podstawie i ostrym końcu. Tęczówki mają barwę orzechową. Smukłe nogi i stopy są jasnobrązowe. Palec pierwszy podobnie jak drugi jest krótszy od pozostałych. Palce pierwszy i czwarty skierowane są do tyłu, a drugi i trzeci do przodu. Ułatwia to chwytanie pionowych powierzchni. Młode osobniki mają upierzenie podobne do dorosłych, choć kolory są łagodniejsze i mniej wyraźne.
Głos krętogłowa to seria powtarzających się, ostrych i przenikliwych dźwięków „quee-quee-quee-quee”. Trwają kilka sekund i przypominają głos dzięcioła zielonosiwego. W sytuacji zagrożenia ptak syczy, by odstraszyć przeciwnika.
Zasięg występowania
Krętogłów zwyczajny występuje na obszarze palearktycznym. Zasięg lęgowy podgatunku nominatywnego obejmuje całą Europę aż po Ural, z wyjątkiem Wysp Brytyjskich – gdzie ptak wyginął w XX wieku – oraz Islandii. Na północy sięga koła podbiegunowego, a na południowym zachodzie Hiszpanii. Na południu i wschodzie występuje wspólnie z podgatunkiem J. t. tschusii – mniejszym i bardziej rudo-brązowym.
Podgatunek J. t. mauretanica, mniejszy i jaśniejszy od nominatywnego z białawym gardłem i piersią, bytuje na terenie Algierii i Maroka, a prawdopodobnie także na Balearach, Sardynii i w niektórych częściach Sycylii. Z kolei J. t. sarudnyi znacznie jaśniejszy od formy nominatywnej, o słabiej zarysowanych znakach występuje w rejonie Uralu oraz na rozległych obszarach Azji. Spotkać go można od południowej Syberii, przez Azję Środkową i północno-zachodnie Himalaje aż po wybrzeże Pacyfiku. Podgatunek J. t. chinensis lęgnie się na wschodniej Syberii oraz w północno-wschodnich i środkowych Chinach. J. t. himalayana natomiast zasiedla Pakistan i północno-zachodnie Himalaje. Krętogłowy zwyczajne spotykane są również na wyspie Sachalin, w Japonii oraz w przybrzeżnych rejonach południowych Chin.
Jest to jedyny europejski dzięcioł podejmujący dalekie migracje. Obszar zimowania ptaków z naszego kontynentu znajduje się na południe od Sahary, w szerokim pasie Afryki rozciągającym się od Senegalu, Gambii i Sierra Leone na zachodzie po Etiopię na wschodzie. Na południu zasięg sięga Demokratycznej Republiki Konga oraz Kamerunu. Populacje z Azji Zachodniej korzystają z tych samych terenów zimowych. Ptaki lęgowe z Azji Środkowej i Wschodniej spędzają zimę na subkontynencie indyjskim lub w południowej części Azji Wschodniej, w tym na południu Japonii.
Latem krętogłów zwyczajny zasiedla otwarte tereny wiejskie, parki, ogrody, sady, wrzosowiska i żywopłoty, szczególnie tam, gdzie znajdują się stare drzewa. Może też zamieszkiwać lasy liściaste, a w Skandynawii spotykany jest w lasach iglastych.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kraśnik sześcioplamek – kraśnik łomignatek – błyszczenica łomignatek
- Kraska (zwyczajna) – kraska pospolita – siwka
- Największy dinozaur mięsożerny – zobacz prawdziwe potwory!
- Świątynie i ofiary w Biblii – dodatek: świątynie po Jezusie Chrystusie
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_wryneck [dostęp: 11.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Davidvraju. CC BY-SA 4.0.
