Kobuz, sokół kobuz, sokół leśny, sokolik drzewiec (Falco subbuteo) należy do grupy pokrewnych gatunków, często klasyfikowanych jako podrodzaj Hypotriorchis. Charakteryzuje się zwinnością i szybkością w locie. Czyni go to skutecznym łowcą owadów i drobnych ptaków.
Taksonomia
Pierwszego formalnego opisu kobuza dokonał szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 1758 roku w dziesiątej edycji Systema Naturae. Nadał mu obecnie obowiązującą nazwę binominalną. Nazwa rodzajowa Falco pochodzi z późnej łaciny od falx, falcis. Słowo to oznacza sierp i nawiązuje do kształtu skrzydeł ptaka. Epitet gatunkowy subbuteo wywodzi się z łacińskich słów sub („poniżej, mniej niż”) i buteo („myszołów”). Angielska nazwa gatunku (hobby) pochodzi ze starofrancuskiego hobé lub hobet. Ciekawostką jest, że stała się ona znakiem towarowym firmy Subbuteo, produkującej gry zręcznościowe. Założyciel przedsiębiorstwa, będący ornitologiem, nie uzyskał pozwolenia na zarejestrowanie nazwy „Hobby” jako marki.
Wyróżnia się dwa podgatunki kobuza:
- F. s. subbuteo – forma nominatywna. Zamieszkuje Afrykę, Europę oraz Azję Środkową i Wschodnią. Zimuje w Afryce Środkowej i Południowej oraz w Azji Południowej.
- F. s. streichi – opisany przez Ernsta Harterta i Oscara Neumanna w 1907 roku. Jest mniejszy od formy nominatywnej. Występuje jako gatunek osiadły od Mjanmy po południowe Chiny i północną Indochinę.
Opis kobuza
Kobuz to jeden z najbardziej zwrotnych i sprawnych ptaków szponiastych. Jego smukła sylwetka, przypominająca w locie dużego jerzyka, oraz wyjątkowa szybkość sprawiają, że jest doskonałym łowcą. Pod względem upierzenia przypomina sokoła wędrownego. Jest jednak od niego znacznie mniejszy i ma charakterystycznie kreskowany jasny spód ciała. Obie płcie wyglądają podobnie. Samica jest jednak wyraźnie większa od samca – o około 25–30%.
Dorosłe osobniki wyróżniają się cynamonowo-czerwonymi „nogawicami” i rdzawo-czerwonymi pokrywami podogonowymi. Ich policzki i gardło są białe. Pod okiem widoczny jest wyraźny „wąs”, podobny do tego u sokoła wędrownego. Dziób, woskówka i nogi u dorosłych osobników są żółte. U młodych przybierają zielonkawy odcień. Koniec dzioba jest szaro-niebieski. Grzbiet jest łupkowoszary, niemal czarny. Pierś jest biała z podłużnymi, czarnymi plamami. Skrzydła są dłuższe, węższe i bardziej ostro zakończone niż u sokoła wędrownego. Nadaje to kobuzowi wyjątkowej smukłości. Młode ptaki odróżniają się mniej kontrastowym ubarwieniem. Mają brązowy odcień i bardziej nakrapianą pierś.
W locie kobuz prezentuje niezwykłą zręczność. Przypomina oknówkę lub jerzyka. Ma sierpowate, spiczaste skrzydła i krótki, zwężający się ku końcowi ogon. Jego czarna „czapeczka” na głowie kontrastuje z jasnym policzkiem, na którym wyraźnie zaznacza się ciemny wąs. Lot jest szybki i dynamiczny. Przy odpowiednich warunkach słychać furkot jego skrzydeł.
Pod względem wielkości sokół leśny dorównuje pustułce, ale jest mniej pospolity. Wyróżnia go także sposób polowania i kształt skrzydeł. Są one dłuższe i ostro zakończone w odróżnieniu od szerokich i zaokrąglonych u krogulca.
Wymiary kobuza:
- Długość ciała: 30–36 cm
- Rozpiętość skrzydeł: 70–85 cm
- Długość ogona: 12,5–14,5 cm
- Masa ciała:
- samica: 230–340 g
- samiec: 150–200 g
Występowanie
Kobuz jest szeroko rozpowszechniony w Eurazji. Zamieszkuje niemal całą Europę, z wyjątkiem Szkocji i północnej Skandynawii. Spotkać go można także w Azji. Jego zasięg rozciąga się na południe aż do Izraela i Iranu. Część populacji, niegdyś uznawana za osobny podgatunek (F. s. jugurtha), występuje także w Afryce Północnej, zwłaszcza w jej zachodnich rejonach.
Sokół leśny to ptak wędrowny. Odbywa długie migracje. Na lęgowiska przylatuje od połowy kwietnia do maja. Jesienne odloty rozpoczynają się już w połowie sierpnia. Trwają do października. Kobuz zimuje głównie w tropikalnej Afryce, na południe od równikowych lasów deszczowych, a także w południowo-wschodniej Azji.
Kobuz w Polsce
W Polsce kobuz jest nielicznym lub bardzo nielicznym ptakiem lęgowym. Preferuje tereny nizinne, zwłaszcza obszary leśne. W latach 2013–2018 populację lęgową szacowano na 2000–2700 par.
Ptak występuje na terenie całego kraju, ale w rozproszony sposób. Nigdzie nie tworzy dużych skupisk. Nawet w sprzyjających warunkach jego zagęszczenie jest niskie. Wynosi średnio 1–2 pary lęgowe na 100 km². Przykładowo, w Puszczy Kampinoskiej oraz Niepołomickiej stwierdzono jedynie po kilka par, podobnie jak w Wielkopolskim Parku Narodowym.
Zimowe obserwacje sokoła leśnego w Polsce są rzadkie i nieregularne. Pojedyncze osobniki spotyka się głównie w zachodniej części kraju. W ostatnich dekadach odnotowano kilkadziesiąt takich przypadków. Sugeruje to, że niektóre ptaki mogą sporadycznie rezygnować z migracji i pozostawać w kraju przez zimę.
Kobuz – zachowanie
Kobuz preferuje otwarte tereny, takie jak pola uprawne, bagna, tajgi oraz sawanny. Najczęściej można go spotkać na nizinach, gdzie krajobraz jest mozaiką łąk i niewielkich zadrzewień. To niezwykle elegancki ptak drapieżny. Smukła sylwetka i długie, ostro zakończone skrzydła nadają mu w locie sierpowatego kształtu. Gdy szybując, składa skrzydła, przypomina jerzyka. Jest szybki i zwrotny, a to czyni go doskonałym łowcą w powietrzu.
Podczas lotu sokół leśny chwyta duże owady, takie jak ważki. Przenosi je ze szponów do dzioba, zjadając w locie podczas powolnego krążenia. Poluje również na nietoperze oraz drobne ptaki, często łapiąc je w locie. Jego zręczność i prędkość pozwalają mu chwytać w powietrzu nawet jaskółki i jerzyki.
Poza okresem lęgowym kobuz prowadzi głównie zmierzchowy tryb życia. Poluje rano i wieczorem. Podczas migracji może przemieszczać się w niewielkich grupach.
Gniazdowanie i rozmnażanie
Kobuz nie buduje własnych gniazd. Korzysta z opuszczonych gniazd krukowatych i innych ptaków. Najczęściej wybiera drzewa rosnące na skraju zagajników lub w żywopłotach, skąd ma dobry widok na otoczenie i może wcześnie dostrzec potencjalnych intruzów. Składa od 2 do 4 jaj. Inkubacja trwa około 28 dni. Obowiązki rodzicielskie są dzielone. To jednak samica wysiaduje jaja przez większość czasu.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Karetta
- Kląskawka zwyczajna
- Nurogęś – tracz nurogęś
- Co wiedziały starożytne cywilizacje? – cz. 1: Budownictwo
- Rasy ludzkie – co mówi nauka?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_hobby [dostęp: 28.02.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Lilly M. Licencja: CC BY-SA 3.0.
