Kapturka, pokrzewka czarnołbista, pokrzewka czarnogłowa (Sylvia atricapilla) to jeden z najbardziej rozpowszechnionych europejskich gatunków pokrzewek. Jej upierzenie jest stonowane – oliwkowoszare na grzbiecie i jasnoszare od spodu. Cechą charakterystyczną jest kolorowa „czapeczka” na głowie: u samców intensywnie czarna, u samic rudobrązowa. Choć istnieje pięć podgatunków, różnice między nimi są minimalne.
Samiec wyróżnia się melodyjnym śpiewem – bogatą, muzyczną frazą zakończoną zazwyczaj wysokim crescendo. W odizolowanych miejscach, jak górskie doliny Alp, repertuar bywa prostszy. Najbliższym krewnym kapturek jest z wyglądu odmienna pokrzewka ogrodowa. Ich pieśni są do siebie łudząco podobne.
Kapturka gniazduje niemal w całej Europie, zachodniej Azji i północno-zachodniej Afryce. Preferuje dojrzałe lasy liściaste. Samce bronią w sezonie lęgowym własnych terytoriów – zarówno przed innymi kapturkami, jak i pokrzewkami ogrodowymi. Gniazdo ma formę starannie uplecionego kubeczka, ukrytego nisko w jeżynach lub krzewach. W zniesieniu znajdują się beżowe jaja – w ilości od 4 do 6. Wysiadywane są one przez około 11 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po kolejnych 11–12 dniach. Przez dłuższy czas pozostają jednak pod opieką rodziców.
Pokrzewka czarnołbista jest częściowym migrantem. Ptaki z chłodniejszych regionów zimują w zaroślach i lasach północno-zachodniej Europy, wokół Morza Śródziemnego i w Afryce tropikalnej. Coraz częściej jednak niektóre osobniki z Niemiec i zachodniej Europy decydują się spędzać zimę w ogrodach Wielkiej Brytanii i Irlandii. Latem ich dieta opiera się głównie na owadach. Poza sezonem lęgowym ptaki te chętnie sięgają po drobne owoce. Zimą w ogrodach zjadają także chleb, tłuszcz i orzeszki.
Mimo zagrożeń ze strony drapieżników, chorób i polowań, do których dochodzi w krajach śródziemnomorskich, czarnogłówka skutecznie poszerza zasięg występowania. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody pozostaje gatunkiem najmniejszej troski. Melodyjny śpiew przyniósł jej miano „udawanej słowiczki”. Uczynił z niej inspirację dla pisarzy, reżyserów i kompozytorów. W operze Oliviera Messiaena Święty Franciszek z Asyżu temat muzyczny kapturek symbolizuje samego świętego.
Taksonomia
Rodzaj Sylvia, do którego należy kapturka, to przedstawiciel licznej rodziny pokrzewek Starego Świata – Sylviidae. Pokrzewka czarnołbista i jej najbliższa krewna, pokrzewka ogrodowa, tworzą tzw. starą parę gatunkową. Z czasem ptaki te umieszczono w odrębnych podrodzajach: kapturkę w Sylvia, a pokrzewkę ogrodową w Epilais. Oba gatunki mają jedne z najszerszych zasięgów lęgowych w obrębie rodzaju Sylvia. Dalej na północny wschód sięga jedynie pokrzewki jarzębata i zwyczajna.
Poza siostrzaną parą najbliższymi krewniakami kapturek są afrykańskie gatunki: piegża i cierniówka z Wysp Świętego Tomasza. Oba te ptaki, obecnie klasyfikowane jako Pseudoalcippe i Horizorhinus, powinny zdaniem wielu ornitologów zostać włączone do rodzaju Sylvia.
Pokrzewka czarnogłowa została opisana po raz pierwszy przez Karola Linneusza w przełomowym, dziesiątym wydaniu Systema Naturae z 1758 roku – jako Motacilla atricapilla. Obecna nazwa rodzajowa Sylvia pochodzi od nowołacińskiego słowa oznaczającego „leśnego duszka”. Wywodzi się ono od silva, czyli „las”. Nazwa gatunkowa, podobnie jak angielska, odnosi się do czarnej „czapeczki” samca. Atricapilla to połączenie łacińskich słów ater („czarny”) i capillus („włos na głowie”).
Szczątki kopalne i subfosylia kapturek odkryto w wielu miejscach Europy. Najstarsze z nich, datowane na 1,2–1,0 mln lat, pochodzą z wczesnego plejstocenu. Zostały znalezione na terenie dzisiejszej Bułgarii. Znaleziska z Francji wskazują natomiast, że sam rodzaj Sylvia istniał już co najmniej 20 milionów lat temu.
Systematyka
W obrębie gatunku Sylvia atricapilla wyróżnia się pięć uznanych podgatunków. Różnią się one nieznacznie ubarwieniem i zasięgiem występowania:
- Sylvia atricapilla gularis – zamieszkuje Republikę Zielonego Przylądka oraz Azory;
- Sylvia atricapilla heineken – występuje na zachodnim i południowym Półwyspie Iberyjskim, a także na Maderze, Wyspach Kanaryjskich i w północno-zachodniej Afryce;
- Sylvia atricapilla pauluccii – zasiedla wschodnią Hiszpanię, środkowe i południowe Włochy oraz północno-środkowe rejony Afryki;
- Sylvia atricapilla atricapilla – podgatunek nominatywny, obecny od zachodniej Europy po południowo-zachodnią Syberię i północny Kazachstan;
- Sylvia atricapilla dammholzi – spotykany od wschodniej Turcji po północny Iran.
W przeszłości opisywano także inne podgatunki – riphaea, koenigi, obscura i atlantis. Nie uzyskały one jednak formalnego uznania w systematyce.
Opis kapturki
W przeciwieństwie do wielu innych pokrzewek, u których nawet w ręku trudno rozpoznać płeć, kapturka wyróżnia się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Samiec nosi na głowie lśniącą czarną czapeczkę, sięgającą do krawędzi oka. Ten szczegół bywa przyczyną pomyłek ze strony obserwatorów, którzy czasem mylą tego ptaka z sikorą ubogą lub czarnogłówką. U tych gatunków jednak czapeczka jest przesunięta ku tyłowi, głowa bardziej zaokrąglona, dziób krótki, a podgardle czarne. U kapturki tego nigdy nie widać. Policzki i potylica pokrzewki czarnołbistej są szare. Wierzch ciała jest popielatoszary, a spód wyraźnie jaśniejszy, z delikatnym srebrzystym odcieniem na piersi. Dziób i nogi mają barwę szarą.
Samica odróżnia się rdzawą czapeczką. Wierzch jej ciała ma brązowawy odcień. Dominuje on również wśród pozostałych piór konturowych. Boki tułowia są płowożółte. Młode ptaki przypominają samice. Ich czapeczki są jednak matowe, niezależnie od płci. Do pierwszego pierzenia jesienią młode samce mają rdzawą czapeczkę. U jednorocznych osobników można jeszcze zauważyć pozostałości brązowej barwy – choć coraz bardziej dominuje typowa czerń. Swoim wyglądem mogą nieco przypominać sikorę ubogą.
Kapturka dorównuje rozmiarami wróblowi. Jej sylwetka jest jednak smuklejsza i delikatniejsza. Prowadzi skryty tryb życia. Trudno ją wypatrzyć w gęstwinie. Najłatwiej rozpoznać ją po charakterystycznym, fletowym śpiewie. Zaczyna się on cicho i spokojnie, by przejść w bogatą, muzyczną frazę.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kangur rdzawoszyi – walabia Bennetta – kangur Bennetta
- Jeżowiec jadalny
- Świątynie i ofiary w Biblii – dodatek: świątynie po Jezusie Chrystusie
- RUBIES-UDS-QG-z7, czyli galaktyka która umarła za wcześnie
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_blackcap [dostęp: 31.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Vogelartinfo. GFDL 1.2.
