Jer, zięba jer (Fringilla montifringilla) to niewielki ptak wróblowaty z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Bywa nazywany także górskim dzwońcem lub cock o’ the north. Jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym i wędrownym. Często tworzy ogromne stada, zwłaszcza zimą, gdy przenosi się na południe w poszukiwaniu pożywienia.
Taksonomia
W 1758 roku Karol Linneusz umieścił ziębę jer w dziesiątej edycji Systema Naturae pod obecną nazwą binominalną Fringilla montifringilla. Epitet gatunkowy montifringilla pochodzi z łaciny. Mons, montis oznacza „górę”, a fringilla – „ziębę”.
Angielska nazwa „brambling” wywodzi się z dawnej formy „bramlyng”. W 1544 roku użył ją angielski przyrodnik William Turner. Słowo to składa się z dwóch elementów: bram („głośny”) oraz lyng („płuco”). Już pod koniec XVI wieku przyjęła się obecna pisownia. Pochodzenie nazwy pozostaje niejasne.
Opis zięby jer
Zięba jer wykazuje wyraźny dymorfizm płciowy w okresie lęgowym. Poza nim jest on słabo widoczny. To niewielki, krępy ptak o stosunkowo dużej głowie, mocnym dziobie i krótkim ogonie. Charakterystyczną cechą we wszystkich szatach jest biały kuper (u młodych ptaków żółtawy), a także pomarańczowe gardło, pierś i małe pokrywy skrzydłowe. Brzuch pozostaje biały, ozdobiony ciemnymi plamkami. Skrzydła są ciemne z biało-żółtym rysunkiem. Tęczówka zawsze ma czarną barwę.
Samiec w szacie godowej wyróżnia się czarnym grzbietem, karkiem, głową i dziobem. Jego pierś i gardło są intensywnie pomarańczowe. Samica jest mniej kontrastowa. Pomarańczowe partie ciała mają delikatniejszy odcień, a głowa jest szaro-brązowa z czarnymi pasami na karku. Dziób ma żółtą barwę z ciemnym zakończeniem. Pokrywy skrzydłowe i grzbiet są brązowe z wyraźnym kreskowaniem. Odróżnia ją to od samca w szacie godowej.
Poza okresem godowym samiec upodabnia się do samicy. Zachowuje jednak intensywniejszy odcień pomarańczowego upierzenia. Pokrywy skrzydłowe pozostają jednolite, bez kreskowania. Głowa staje się czarniawa. Młode ptaki w szacie juwenalnej mają żółtawy kuper oraz czarne plamki na pomarańczowych małych pokrywach skrzydłowych.
Zasięg występowania
W sezonie lęgowym zięba jer jest szeroko rozpowszechniona w lasach północnej Europy oraz na wschodzie w strefie palearktycznej. To ptak wędrowny. Zimuje w południowej Europie, Afryce Północnej, północnych Indiach, północnym Pakistanie, Chinach i Japonii. Podczas migracji sporadycznie pojawia się na Alasce. Pojedyncze osobniki odnotowywano także w północnych Stanach Zjednoczonych i południowej Kanadzie. Globalna populacja wynosi około 100–200 milionów osobników. Wykazuje tendencję spadkową.
Do lęgów ptaki preferują otwarte lasy iglaste lub brzozowe.
Zięby jer licznie i regularnie pojawiają się w Polsce podczas przelotów. Ma to miejsce wiosną – od marca do maja oraz jesienią – od września do listopada. Zimują w zachodniej i południowej części kraju. Liczebność gatunku w poszczególnych latach jest bardzo zmienna. Ptak bywa tu również obserwowany w sezonie lęgowym. Jak dotąd nie znaleziono jednak dowodów na jego gniazdowanie w Polsce.
Migracja
Zięba jer jest gatunkiem wędrownym. W Europie zimą tworzy ogromne stada. Mogą one liczyć tysiące, a nawet miliony osobników. Tak duże zgromadzenia obserwuje się zwłaszcza w latach, gdy obficie kwitnie bukiew. Chociaż nie jest ona niezbędnym elementem diety gatunku, ptaki intensywnie jej poszukują, zmieniając miejsca pobytu. Może to być strategia unikania konkurencji z ziębą zwyczajną, która pozostaje w tych samych rejonach przez cały rok.
Zięba jer – zachowanie
Zięby jer przystępują do pierwszego lęgu, mając zaledwie rok. Gniazdo buduje samica. Umieszcza je wysoko na drzewie, zwykle przy pniu. Konstrukcja składa się z zewnętrznej warstwy zawierającej porosty, trawę, wrzos, pajęczyny oraz pasma kory brzozy lub jałowca. Wnętrze jest wyściełane miękką trawą, piórami i sierścią.
Samica składa jaja w odstępach jednodniowych. W zniesieniu znajduje się zazwyczaj 5–7 jaj. Ich barwa waha się od jasnoniebieskiej po ciemnooliwkową, z różowymi lub rdzawoczerwonymi plamkami. Średnie wymiary jaj wynoszą 19,4 × 14,5 mm. Ich masa to około 2,14 g. Inkubacja rozpoczyna się po złożeniu ostatniego jaja. Trwa 11–12 dni. Po wykluciu pisklęta są karmione i doglądane przez oboje rodziców. Gniazdo opuszczają po 13–14 dniach. Zwykle ptaki wyprowadzają tylko jeden lęg rocznie. W północno-zachodniej Rosji mogą wychowywać dwa lęgi.
Głos
Zięba jer wydaje charakterystyczne dźwięki, zwłaszcza podczas przelotów i w sytuacjach zagrożenia. Wówczas bez przerwy nawołuje się krótkim, chrapliwym „jerr kwek”. Ułatwia to identyfikację ptaka w locie.
Biotop
Gatunek zasiedla różne typy lasów. Preferuje otwarte bory iglaste i mieszane, grądy oraz górskie lasy brzozowe. W okresie jesienno-zimowym żeruje głównie na polach. Często tworzy stada liczące kilkadziesiąt osobników. Zdarzają się także większe zgromadzenia, sięgające setek, a nawet tysięcy ptaków.
Zięby jer podczas przelotów najczęściej można spotkać w lasach bukowych, zwłaszcza w pobliżu otwartych pól uprawnych. Poszukuje tam nasion i orzeszków bukowych.
Pożywienie
W sezonie lęgowym zięba jer żywi się głównie owadami i innymi drobnymi bezkręgowcami. Karmi nimi także pisklęta. Jesienią i zimą dieta zmienia się. Ptaki zaczynają żerować na nasionach i jagodach. Chętnie zjadają ziarna prosa, słonecznika, konopi, rzepaku, rzepiku, jarzębiny oraz kukurydzy.
Ulubionym pokarmem zięby jer są orzeszki bukowe. Jeśli znajdzie miejsce obfitujące w bukiew, pozostaje tam tak długo, aż zapasy się wyczerpią. W takich miejscach wygłodniałe stado może żerować w ciszy. Jedynym dźwiękiem jest trzask pękających łupin i ich spadanie na ziemię.
Podczas sezonu lęgowego ptaki żerują głównie w lasach. Poza nim często korzystają z terenów rolniczych. Zimą rzadko odwiedzają karmniki, co wynika z ostrożności. W obecności innych ptaków, takich jak wróble, mazurki czy dzwońce, bywają płochliwe i często ustępują im miejsca.
Status i ochrona
Zięba jer jest klasyfikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern, LC). Status ten utrzymuje nieprzerwanie od 1988 roku (stan na 2020 rok). Światowa populacja dorosłych osobników szacowana jest na 120–200 milionów. Liczebność wykazuje jednak tendencję spadkową.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Brambling [dostęp: 22.02.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: mmlolek. Licencja: CC BY 2.0.
