Dziwonia zwyczajna (Carpodacus erythrinus) to niewielki ptak wędrowny z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Występuje w Eurazji. Charakteryzuje się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Samce mają intensywnie czerwone upierzenie na głowie i piersi. Samice są skromniej ubarwione, w odcieniach brązu i oliwkowej zieleni. Gatunek nie jest zagrożony wyginięciem. Ma szeroki zasięg występowania, obejmujący Europę, Azję Środkową oraz Syberię.
Taksonomia
Badania filogenetyczne przeprowadzone przez Zuccona i współpracowników w 2012 roku wykazały, że dziwonia zwyczajna nie należy do głównej grupy łuskaczy z rodzaju Carpodacus. Okazało się, że jest bliżej spokrewniona z dziwonią szkarłatną (Haematospiza sipahi). W związku z tym autorzy badania zaproponowali przeniesienie dziwonii do osobnego, monotypowego rodzaju, przywracając dla niej nazwę Erythrina.
Zmianę tę zaakceptowała Brytyjska Unia Ornitologiczna (BOU), uznając nazwę Erythrina erythrina za obowiązującą. Jednak Międzynarodowa Unia Ornitologiczna (IOU) postanowiła utrzymać szerszą definicję rodzaju Carpodacus, pozostawiając dziwonię wśród łuskaczy i zachowując jej dotychczasową nazwę Carpodacus erythrinus. Większość współczesnych systematycznych klasyfikacji ornitologicznych zaliczana ptaka do rodzaju Carpodacus.
Nazwa Carpodacus pochodzi z języka greckiego. Składa się ze słów karpos („owoc”) oraz dakno („gryźć”). Epitet gatunkowy erythrinus wywodzi się z łaciny. Oznacza „czerwony”. Nawiązuje do jaskrawego ubarwienia samców.
Podgatunki dziwoni zwyczajnej:
- C. erythrinus erythrinus – północna, środkowa i wschodnia Europa do środkowej Syberii;
- C. erythrinus grebnitskii – wschodnia Syberia, północna Mongolia, północno-wschodnie Chiny i Korea;
- C. erythrinus kubanensis – Turcja, Kaukaz, północny Iran i Turkmenistan;
- C. erythrinus ferghanensis – wschodni Kazachstan do zachodnich Chin, zachodnie Himalaje, Pakistan i Afganistan;
- C. erythrinus roseatus – środkowe i wschodnie Himalaje do środkowych i południowych Chin.
Dziwonia zwyczajna – występowanie
Dziwonia zwyczajna to ptak wędrowny. W sezonie lęgowym zamieszkuje rozległe obszary Eurazji. Zasięg rozciąga się od północnej, środkowej i wschodniej Europy przez Syberię aż po Morze Beringa, Morze Ochockie i północne rejony Morza Japońskiego. Można ją spotkać w Azji Środkowej, na Kaukazie, w północnym Iranie, Afganistanie, Pakistanie, zachodnich Himalajach, Tybecie, Chinach oraz Japonii. Zimowiska znajdują się w południowej Azji. Obejmują obszary od Iranu przez Indie, Mjanmę, Indochiny aż po południowo-wschodnie Chiny. W ostatnich dekadach gatunek stopniowo rozszerza swój zasięg z lasów wschodniej Europy i Syberii na zachód.
Dziwonia w Polsce
W naszym kraju jest to nieliczny ptak lęgowy. Lokalnie może występować w większym zagęszczeniu. Według Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych, w latach 2013–2018 populacja dziwonii w Polsce wynosiła od 32 do 59 tysięcy par lęgowych. Rozmieszczenie gatunku jest nierównomierne i silnie związane z obecnością wody. Ptaki preferuje doliny rzek, okolice jezior oraz stawy hodowlane. Można je spotkać m.in. na wybrzeżu Bałtyku, Mazurach i Lubelszczyźnie, a także w niższych partiach gór.
Dziwonia migruje na zimowiska w maju–czerwcu oraz sierpniu–wrześniu. W przeciwieństwie do większości ptaków gniazdujących w Polsce, nie wybiera Afryki ani Europy Południowej, lecz kieruje się do Azji Południowej.
Opis
Dziwonia ma krępą sylwetkę, dużą głowę i stosunkowo długi ogon. Jej dziób jest mocny, stożkowaty, z wypukłymi krawędziami. Samiec wyróżnia się intensywnym czerwonym (szkarłatnym) upierzeniem na głowie, szyi, piersi i kuprze. Skrzydła są ciemnobrązowe, a grzbiet brązowy z delikatnym smugowaniem. Pełne wybarwienie osiąga dopiero w wieku 3–4 lat.
Samice i młode osobniki mają bardziej stonowane, oliwkowobrązowe ubarwienie, przypominające wróbla. Spód ciała jest biały. Na skrzydłach widoczne są dwie płowe pręgi. Młode samce mogą być mylone z samicami, zwłaszcza przed osiągnięciem dojrzałego upierzenia.
Sylwetką dziwonia przypomina gila. Jest jednak od niego mniejsza i nie ma w upierzeniu czarnej barwy. Kształtem i kolorystyką bardziej przypomina makolągwę.
Wymiary
- Długość ciała: 13–15 cm
- Rozpiętość skrzydeł: ok. 25 cm
- Masa ciała: 19–33 g
Śpiew i głos
Samce dziwonii mają charakterystyczny, melodyjny śpiew, który przypomina fletowe, kilkusylabowe gwizdy, podobne do pieśni wilgi. Opisywany jest jako czyste „titu tejutja”. Najintensywniej śpiewają wczesnym rankiem. Można je jednak także usłyszeć w południe, a nawet latem, gdy inne ptaki już milkną. Młode samce zaczynają śpiewać już w pierwszym roku życia, mimo że jeszcze nie osiągnęły barw dorosłego ptaka.
Siedlisko dziwonii zwyczajnej
Dziwonia zwyczajna preferuje gęste i bujne zarośla, szczególnie w pobliżu wody. Najczęściej spotkać ją można w wiklinach nadrzecznych, dolinach rzek, na obrzeżach olsów i w pobliżu stawów. Wybiera także zakrzewione torfowiska wysokie, mokradła, strefy przybrzeżne oraz tereny podmokłe. Często zasiedla kępy i pasy zieleni, a także zaniedbane ogrody i śródpolne zadrzewienia.
Ważnym elementem jej siedliska jest obecność dobrze rozwiniętej warstwy krzewów oraz bogatej pokrywy roślin zielnych. Dziwonie preferują tereny sąsiadujące z obszarami otwartymi. Zapewnia im to dostęp do pokarmu oraz miejsc, w których mogą się ukryć i budować gniazda.
Status i ochrona
Dziwonia zwyczajna jest uznawana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Jej status nie zmienił się od 1988 roku. Szacunkowa liczebność populacji, oparta na danych BirdLife International dla Europy z 2015 roku, wynosi od 60 do 120 milionów dorosłych osobników.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Drzemlik – sokół drzemlik – sokół królik
- Brodziec śniady
- Ile pająk ma nóg? Zwierzęta, które kryją wiele tajemnic
- Dziurawiec zwyczajny
- Gdzie się podziały fulguryty sprzed milionów lat?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Common_rosefinch [dostęp: 15.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
