Zaskakujące pochodzenie wielkanocnego zająca i jajka

Rzymianie powiadali: Omne vivum ex ovo, czyli „Wszelkie życie pochodzi z jaja”. Wiele dawnych kultur wywodziło życie z Prajaja, które unosiło się na wodach oceanu. Wyjaśnienie tej przenośni zawiera Biblia, która sprawozdaje, że w rezultacie potopu rodzina Noego spędziła z przedstawicielami zwierząt lądowych rok we wnętrzu Arki, która przenośnie była wyobrażana jako jajo, z którego po potopie wykluło się życie.

Wiosenne Święto Życia

Od początku potopu do tego dnia upłynęło pięć miesięcy. Arka zatrzymała się na lądzie stałym na przełomie marca i kwietnia (Rdz 8,4). Wówczas w jej wnętrzu mogła się zacząć prokreacja. Odtąd dawne kultury obchodziły w tym czasie Święto Życia. Miało ono prokreacyjny charakter, dlatego symbolizowały je zając i jajko. Zając należy do najpłodniejszych zwierząt, a ponadto okres kocenia trwa u zajęcy tyle samo, ile trwały ulewne deszcze potopu, czyli 40 dni (Rdz 7,12). Jajko symbolizowało nowy początek życia i samą Arkę, z której wykluło się całe życie na ziemi po potopie.

Nazwa tego wiosennego święta brzmi po angielsku Easter, a po niemiecku Osterfest i wywodzi się od bogini płodności, którą nazywano Isztar, Asztarte czy Ostera, którą wyobrażano razem z zającem i jajkiem. Te dwa symbole do dziś towarzyszą obchodom Wielkanocy, którą wczesny Kościół oddzielił od żydowskiej Paschy i powiązał z pogańskim Świętem Życia.

40 dni postu

W wielu kulturach owo wiosenne Święte Życia poprzedzał trwający 40 dni okres wstrzemięźliwości, postu i celibatu, który przygotowywał do tego święta. Miał on korzenie w pierwszych 40 dniach potopu, gdy deszcz padał ulewnie non stop (Rdz 7,12). Rodzina Noego spędziła ten okres we wnętrzu arki w poście i celibacie, jak podaje żydowska tradycja¹.

Post trwający 40 dni był znany od Egiptu, przez Babilonię, Persję, aż po aztecki Meksyk. W pogańskich religiach obchodzono go na pamiątkę pogrzebania Noego w Arce. Jego osoba kryje się za Ozyrysem, Dionizosem i tym podobnymi bóstwami, które symbolicznie umierały zimą, aby powstać do życia na wiosnę.

W biblijnym potopie ma korzenie pradawna tradycja obchodzenia stypy po zmarłym, która trwała 40 dni². Podobne źródło ma określenie „kwarantanna”, które pochodzi z weneckiego Quarantena, czyli „40 dni”. Marynarze musieli spędzić 40 dni na statku w izolacji, gdy było podejrzenie, że załoga padła ofiarą zarazy. Dopiero po 40 dniach kwarantanny wpuszczano marynarzy takiego statku do portu, o ile zaraza się nie rozwinęła.

Dawniej w okresie 40-dniowego postu poprzedzającego Święto Życia obowiązywała wstrzemięźliwość od rozrywek, niektórych pokarmów, a nawet od seksu. W Rzymie obchodzono marcowe Matronalia w poście i celibacie, aż następowały Cerealia i Floralia, czyli święta celebrujące życie i płodność.

Powyższe tradycje bez wątpienia miały korzenie w potopie, stąd aluzja do 40 dni, kiedy wszyscy w Arce drżeli o życie, poszcząc i modląc się o zakończenie kataklizmu. Ludzie i zwierzęta żyli we wstrzemięźliwości, aż Arka zatrzymała się na lądzie, co nastąpiło na wiosnę. Odtąd zaczęła się prokreacja, dlatego Święto Życia miało prokreacyjny charakter, a jego symbolami stało się jajko i zając.

Kościół katolicki i prawosławny przejęły od pogan tradycję czterdziestnicy (łac. Quadragesima), czyli 40 dni postu przygotowujących do wiosennego święta. W tym czasie zakazany był śpiew i taniec, gry i alkohol, a nawet seks. Wśród katolików i prawosławnych obowiązywał celibat, żal za grzechy, post i modlitwa. Początkiem tego okresu była Środa Popielcowa, kiedy pomazywano czoło popiołem na znak żałoby, pokuty i postu, a kończyła go Niedziela Wielkanocna.

Kosmiczne Prajajo z zalążkiem życia 

Koreańczycy wierzyli, że pierwszy człowiek wyszedł z Prajaja. Chińczycy opowiadali, że pierwszy człowiek nazywał się Pangu i miał boską naturę, a wyłonił się z Jaja jako brodaty, wysoki i długowieczny olbrzym o cechach Adama i Noego³. Hindusi wyznawali, że Jajo Świata pływało po praoceanie, a w nim był zaczątek życia na ziemi, zaś rok później wyszedł z niego ojciec ludzkości Pradźapati. Z kosmicznym jajem była powiązana także egipska Ogdoada, na którą składały się cztery pary pierwszych bóstw, a ta liczba była aluzją do 8 osób, które przeżyły potop i dały początek ludzkości.

Jajo było w mitach początkiem odrodzenia, a nie stworzenia, gdyż świat po potopie nie został stworzony od nowa, lecz odrodził się z tego, co Bóg zachował w Arce. Dlatego Arkę ukazywano przenośnie jako jajo, z którego wyszło na świat życie. Jajo było też ewidentnie symbolem zmartwychwstania, gdyż chowano je z gliną w grobach w Rosji i Szwecji – glina reprezentowała stworzenie pierwszego człowieka Adama, a jajo Arkę Noego, czyli nadzieję na zmartwychwstanie przez Drugiego Adama, czyli Chrystusa. W beockich grobach znaleziono posążki Dionizosa (który był wzorowany na Noem) z jajkiem, zaś w Egipcie symbol jajka pojawiał się czasem przy mumiach jako wyraz nadziei na zmartwychwstanie.

Wielkie boginie

Boginiom płodności przydawano w starożytności atrybuty symbolizujące Arkę: półksiężyc, jajko, owoc granatu, gołąb i statek. Dlatego statek był atrybutem wielkich bogiń. Noszono go w procesji w czasie obchodzonego przez pogan na wiosnę Święta Życia. Ozyrys w czasie jesiennego święta zmarłych wchodził do statku-księżyca Izydy, a wiosną z niego wychodził, tak jak Noe wszedł do Arki jesienią na początku potopu, a wyszedł wiosną, gdy Arka osiadła na lądzie stałym.

Starożytne fenickie monety ukazują Asztarte na statku. Hinduska bogini Durga miała statek zwany Argha, w którym podróżował Śiwa. Według Pauzaniasza rzymską Ceres wyobrażano ze statkiem na kolanach. Celtycka wielka bogini Ceridwan miała córkę poczętą ze sternikiem Arki, dlatego nosiła ona przydomek Creirddylad („Unoszona na Wodzie”), a druidzi na pamiątkę tego statku nosili amulety w jego kształcie. Wszystkie wielkie boginie nosiły przydomek Gwiazdy Morza (łac. Stella Maris) i Królowej Morza, gdyż były personifikacją Arki Noego.

Później, gdy pamięć o potopie zanikała, poganie zaczęli traktować wyżej wymienione przenośnie dosłownie. Tak powstał kult bogini – Wielkiej Matki, dlatego zawierał wiele aluzji do Arki. Na przykład, w greckich mitach Leda zaszła w ciążę z Zeusem. Za sprawą jego zazdrosnej żony Hery nie mogła począć na lądzie stałym, dlatego wędrowała po świecie, aż zatrzymała się na pływającej wyspie, gdzie powiła Jajo Świata, z którego wykluło się całe życie na ziemi. Leda rodziła wsparta o górę, co jest aluzją do gór Ararat, na których zatrzymała się Arka.

Z mistycznego jaja wykluła się także znana syryjska bogini Dercete, która jest nam bardziej znana jako grecka Afrodyta i rzymska Wenus. W Babilonii wierzono, że życie powstało z jaja. W niektórych antycznych mitach gołąb unosił się nad jajem życia, które spoczywało na falach morskich, co przypomina biblijną relację o potopie, według której gołąb przyniósł Noemu gałązkę oliwną świadczącą, że ląd obsycha. Dlatego gołąb i zając były poświęcone Wielkiej Bogini, która była przenośnią Arki Noego.

Podsumowanie

Symbole zająca i jajka do dziś towarzyszą Wielkanocy, dlatego że wczesny Kościół oddzielił ją od żydowskiej Paschy, czyniąc ruchomym świętym, które nałożono na Święto Życia obchodzone wiosną przez pogan. Symbol zająca i jajka ilustrował prokreacyjny charakter tego święta, które upamiętniało dzień, w którym Arka osiadła na górach Ararat po pięciu miesiącach dryfowania po wzburzonym morzu, gdyż wówczas zaczęła się prokreacja na nowym świecie. Z czasem korzenie tego święta uległy zatarciu, a przenośnie zaczęto traktować literalnie.

Polecamy również poniższe artykuły:

• „Trzy dni i trzy noce”: w jakim dniu i roku umarł Jezus
• Jezus Chrystus – postać historyczna czy mityczna?
• Czy Jezus urodził się jesienią czy w grudniu?

Przypisy

1. M. J. Bin Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 3:11, Katowice: KOS, 2009, s. 106.
2. H. Biedermann, Leksykon symboli, s. v. „Liczby”, Warszawa 2001, s. 192.
3. J. Legge, The Religions of China: Confucianism and Tâoism Described and Compared with Christianity, Taipei 1983, s. 168.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.