Twórczość artystyczna, w swoich różnych formach, od malarstwa po muzykę, literaturę czy taniec, ma moc oddziaływania na psychikę człowieka. Od wieków artyści wykorzystywali sztukę jako narzędzie ekspresji, zrozumienia siebie, a także leczenia emocjonalnych ran.
Bez wątpienia twórczość artystyczna jest unikalnym sposobem wyrażania tego, co często jest niewyrażalne w inny sposób. Psychiatra i neurolog Kurt Goldstein wskazywał, że człowiekiem kieruje siła dążenia do realizacji własnej osobowości. Jego zdaniem wszystkie wybitne osiągnięcia wynikają z wykorzystania pełni siły twórczej i osobowości jednostki. Proces ten, choć związany z konfliktem z rzeczywistością, daje możliwość przezwyciężania trudności, co prowadzi do poczucia własnej wartości. Dla artystów realizacja ta przybiera formę aktywnego działania – aktu tworzenia. Nie zawsze wynika on z lęku czy szoku, lecz dla osób zmagających się z chorobami psychicznymi stanowi ważny element terapii i narzędzie autorefleksji.
To, co pomaga poradzić sobie z różnymi emocjami, ale też jest wyrazem wyrażania siebie, to arteterapia. Jest to metoda wspierania rozwoju dzieci, młodzieży i dorosłych, która koncentruje się na człowieku oraz jego otoczeniu, dążąc do podniesienia jakości życia1. Można ją też określić jako twórczą ekspresję, która stanowi formę komunikacji, budowania relacji, wsparcia terapii werbalnej oraz docierania do osób, które nie były w stanie podzielić się swoimi doświadczeniami wyłącznie za pomocą rozmowy2.
Twórczość pomaga przełamywać bariery, uwalniać emocje i odnajdywać własną tożsamość. Na oddziałach psychiatrycznych aktywność artystyczna jest zalecana jako sposób na terapię i rozwój osobisty. Z kolei motywy podejmowania twórczości przez zdrowych psychicznie artystów są różnorodne i zmieniają się w zależności od epoki oraz indywidualności twórcy. Mogą to być wewnętrzna potrzeba tworzenia i refleksji, reakcja na problemy społeczne, a czasem po prostu realizacja zleceń. Niezależnie od źródeł inspiracji akt twórczy pozostaje wyjątkowym sposobem zrozumienia i przekształcenia rzeczywistości3.
Współczesna psychologia i terapia coraz częściej sięgają po twórczość artystyczną, traktując ją jako skuteczną metodę wspomagającą proces zdrowienia psychicznego. Czym dokładnie jest ta relacja między sztuką a zdrowiem psychicznym? Jak twórczość może stać się sposobem na radzenie sobie z trudnymi emocjami, traumą czy stresem?
Skuteczność arteterapii w leczeniu zdrowia psychicznego
W przeciwieństwie do tradycyjnej psychoterapii opartej głównie na rozmowie arteterapia wykorzystuje twórczość artystyczną jako sposób na wyrażenie trudnych, często nieuświadomionych emocji i przeżyć. Sztuka pełni funkcję terapeutyczną, umożliwiając pacjentowi odkrywanie i przetwarzanie swoich emocji w bezpieczny sposób, co przyczynia się do poprawy zdrowia psychicznego.
Dzięki arteterapii można pracować z pacjentami, którzy mają trudności w wyrażaniu siebie za pomocą słów. Twórczość artystyczna pozwala na komunikację zewnętrzną, co jest szczególnie ważne w przypadku osób, które nie potrafią lub nie chcą rozmawiać o swoich emocjach. Dzięki temu arteterapia staje się skutecznym narzędziem w leczeniu osób zmagających się z różnymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak depresja, lęki, traumy czy zaburzenia osobowości4.
Arteterapia działa na wielu poziomach – emocjonalnym, poznawczym i społecznym. Poprzez proces twórczy pacjent może doświadczać katharsis, czyli oczyszczenia z negatywnych emocji, które wcześniej były trudne do uchwycenia słowami. Ponadto arteterapia wspiera rozwój osobisty pacjenta, pomagając mu w budowaniu pewności siebie, rozwijaniu zdolności radzenia sobie ze stresem5.
Współczesne podejście do arteterapii uwzględnia również jej edukacyjną i rozwojową rolę. Sztuka staje się narzędziem, które umożliwia pacjentowi lepsze zrozumienie siebie. Dodatkowo jest formą terapii, która nie ogranicza się do tradycyjnego modelu medycznego. W wielu krajach, takich jak Polska, arteterapia jest bardziej związana z edukacją i sztukami plastycznymi, co pozwala na szersze wykorzystanie jej w różnych kontekstach społecznych i terapeutycznych6.
Podstawowym jej celem jest pomoc w poprawie jakości życia pacjenta, w tym w poprawie jego samopoczucia psychicznego i fizycznego. Niezwykle ważnym aspektem arteterapii jest także relacja między pacjentem a arteterapeutą, która stanowi fundament procesu terapeutycznego. Tego rodzaju relacja daje pacjentowi poczucie bezpieczeństwa. Choć arteterapia jest często stosowana w leczeniu zaburzeń psychicznych, w wielu krajach brak jest ujednoliconych regulacji prawnych dotyczących tego zawodu. Mimo to jej skuteczność jest uznawana na całym świecie, a jej stosowanie rozwija się zarówno w terapii indywidualnej, jak i grupowej. Dzięki temu że arteterapia angażuje pacjenta w proces twórczy, staje się narzędziem, które daje mu kontrolę nad swoim zdrowiem psychicznym7.
Wykorzystanie arteterapii w pracy z różnymi grupami odbiorców
Arteterapia jako forma terapii, która wykorzystuje sztuki wizualne, ma ogromny potencjał w pracy z różnorodnymi grupami odbiorców, w tym osobami niepełnosprawnymi, dziećmi, młodzieżą, a także w kontekście rozwoju osobistego. Dla tej grupy osób, w której komunikacja werbalna często bywa utrudniona, proces twórczy w ramach arteterapii staje się kluczowym sposobem wyrażania siebie. Kreacja artystyczna pozwala na zaobserwowanie pozytywnych zmian, które są wyrażane głównie niewerbalnie, poprzez mimikę czy gesty, co może znacznie podnieść komfort życia uczestników terapii. Stosowanie arteterapii znajduje swoje miejsce zarówno w środowisku szkolnym, medycznym, jak i w ramach działań profilaktycznych i prewencyjnych8.
Terapeutyczne oddziaływanie sztuki pomaga także w poprawie komunikacji, co sprzyja pojawieniu się pozytywnej zmiany emocjonalnej i rozwojowej. Z kolei w przypadku dzieci arteterapia staje się narzędziem do rozwijania wyobraźni, kreatywności oraz ciekawości świata. Warsztaty arteterapeutyczne uczą dzieci innego postrzegania rzeczywistości, pobudzają do zadawania pytań i poszukiwania odpowiedzi, co staje się fundamentem dla ich przyszłego, twórczego życia9.
Rola twórczości artystycznej we wspieraniu rozwoju osób w trudnej sytuacji życiowej
Twórczość artystyczna pełni kluczową rolę we wspieraniu rozwoju osób, które znalazły się w trudnych sytuacjach życiowych, są chore lub żyją w zależności od innych. Artystyczna aktywność, będąca fundamentalną funkcją człowieka, jest sposobem na wyzwolenie osób z różnych ograniczeń, pomagając im przełamać wewnętrzne bariery i odzyskać kontrolę nad własnym życiem10. Pomaga to w rozwoju samoświadomości, poczucia wartości oraz w budowaniu pozytywnego obrazu siebie11. Niestety bywa że komunikowanie się za pomocą sztuki staje się jedyną dostępną formą wyrazu, szczególnie w przypadkach, gdy słowa zawiodą.
Uczestnictwo w procesie twórczym przeciwdziała bierności, która może prowadzić do regresu, a także stymuluje rozwój zarówno fizyczny, jak i emocjonalny. Staje się niejako formą ucieczki od problemów, ale także szansą na wyjście z kryzysów12. Umożliwia otwarcie się na otoczenie i daje nadzieję na lepszą przyszłość, pomagając przełamać ograniczenia wynikające z niepełnosprawności czy choroby.
Niezależnie od tego, czy twórczość jest stosowana w kontekście profesjonalnej terapii, czy stanowi formę samodzielnej autoekspresji, jej wartość w procesie zdrowienia jest nieoceniona. Daje szansę na odkrycie siebie na nowo, odbudowanie poczucia kontroli oraz znalezienie sensu nawet w najtrudniejszych momentach życia. Nie każdy może przejść terapię klasyczną – poprzez samą rozmowę. Czasem potrzebna jest alternatywna forma. I właśnie tutaj arteterapia sprawdza się wyśmienicie, a jej skuteczność jest potwierdzona. Wszystko oczywiście zależy od osoby i problemu, z jakim się zmaga. Warto jednak szukać tego, co będzie pomocne, kiedy przechodzimy przez trudne momenty. Kto wie, może to właśnie arteterapia jest tym, czego nam w danym momencie potrzeba? Otwartość jest kluczowa, pytanie, czy będziemy mieli na tyle odwagi, by z niej skorzystać.
Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach
Polecamy również poniższe artykuły:
Przypisy
- W. Karolak, Arteterapie. Język wizualny w terapiach, twórczości i sztuce, Warszawa 2014, s. 9.
- C. A. Malchiodi (red.), Arteterapia. Podręcznik, Gdańsk 2014, s. 15.
- A. Strzałecki, Wybrane zagadnienia psychologii twórczości, Warszawa 1969.
- W. Szulc, Arteterapia. Narodziny idei, ewolucja teorii, rozwój praktyki, Warszawa 2011, s. 65.
- E. Józefowski, Arteterapia w sztuce i edukacji, Poznań 2012, s. 127.
- C. A. Malchiodi, Arteterapia…, op. cit.
- Tamże, s. 529-530.
- W. Karolak, Arteterapie. Język wizualny…, op. cit., s. 19.
- A. Steliga, Arteterapia w przedszkolnej edukacji a twórczy samorozwój dziecka, w: I. Adamek, J. Bałachowicz (red.), Pomiędzy dwiema edukacjami. Dziecko/uczeń wobec czasu zmiany, Wydawnictwo Naukowe WSP w Łodzi, 2016, s. 253.
- A. Kowal, G. Borowik, Arteterapia w medycynie i edukacji, w: W. Karolak, B. Kaczorowska (red.), Arteterapia. Od rozważań nad teorią do zastosowań praktycznych, Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, 2011, s. 18.
- E. M. Minczakiewicz, Zespół Downa. Księga pytań i odpowiedzi, Gdańsk 2010, s. 53.
- Tamże.
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
