Rybitwa wielkodzioba (Hydroprogne caspia) to największy gatunek rybitwy na świecie. Ma szeroki, ale rozproszony zasięg występowania. Stanowi jedyny gatunek w swoim rodzaju. Oznacza to, że w obrębie gatunku nie wyróżnia się żadnych uznawanych podgatunków. Nazwa rodzaju pochodzi od starogreckiego hudro- oznaczającego „wodę” oraz łacińskiego progne, czyli „jaskółka”. Epitet gatunkowy caspia, podobnie jak nazwa angielska, odnosi się do Morza Kaspijskiego.
Opis
Rybitwa wielkodzioba jest największą rybitwą na świecie. Osiąga długość 48–60 cm. Rozpiętość skrzydeł wynosi 127–145 cm. Masę ciała waha się od 530 do 782 g. Dorosłe ptaki mają czarne nogi i długi, masywny dziób w kolorze czerwono-pomarańczowym z małą czarną końcówką. Głowa jest biała z czarną czapeczką, a szyja, brzuch i ogon – białe. Grzbiet i górna część skrzydeł są jasnoszare. Spód skrzydeł jest jasny, z ciemnymi lotkami pierwszorzędowymi. W locie ogon jest mniej widlasty niż u innych rybitw, a końcówki skrzydeł mają czarny spód. Zimą czarna czapeczka nadal się utrzymuje, choć na czole pojawiają się białe smugi. Głos rybitwy wielkodziobej przypomina głośne, żurawiowe krakanie.
Zasięg występowania i siedlisko rybitwy wielkodziobej
Rybitwy wielkodziobe gniazdują nad dużymi jeziorami i na wybrzeżach oceanów w Ameryce Północnej, w tym na Wielkich Jeziorach. Lokalnie występują także w Europie – głównie wokół Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Spotkać je można również w Azji, Afryce i Australazji (Australia i Nowa Zelandia). Ptaki z Ameryki Północnej migrują na południowe wybrzeża, do Wysp Karaibskich i północnej części Ameryki Południowej. Europejskie i azjatyckie populacje spędzają okres poza lęgiem w tropikach Starego Świata. Ptaki afrykańskie i australazjatyckie są osiadłe lub przemieszczają się na krótkie dystanse.
W 2016 roku para rybitw wielkodziobych z powodzeniem wyprowadziła lęg w Cape Krusenstern National Monument w północno-zachodniej Alasce, aż 600 km dalej na północ niż jakikolwiek wcześniejszy rekord lęgowy w Ameryce Północnej. Zjawisko to można wpisać w ogólny trend przesuwania się gatunków w Alasce dalej na północ. Przypisuje się go zmianom klimatycznym.
Globalna populacja rybitwy wielkodziobej szacowana jest na około 50 tys. par. W większości regionów liczebność pozostaje stabilna. Populacja wokół Morza Bałtyckiego (1400–1475 par na początku lat 90.) wykazuje jednak spadek. Jest gatunkiem wymagającym ochrony. Rybitwa wielkodzioba jest jednym z gatunków objętych Porozumieniem w sprawie ochrony afrykańsko-europejskich wędrownych ptaków wodnych (AEWA).
Zachowanie
Pożywienie
Rybitwy wielkodziobe żywią się głównie rybami. Pożywienie zdobywają nurkując. Najpierw jednak unoszą się nad wodą i zawisają w powietrzu wypatrując ofiar. Sporadycznie polują także na duże owady, młode i jaja innych ptaków oraz gryzonie. Ptaki te są w stanie przemierzać dystans nawet do 60 km od kolonii lęgowej, by zdobyć pokarm. Często łowią zarówno na jeziorach słodkowodnych, jak i na morzu.
Rozmnażanie
Lęgi przypadają na wiosnę i lato. Samica składa od jednego do trzech niebiesko-zielonych jaj z wyraźnym brązowym nakrapianiem. Ptaki gniazdują w koloniach mieszanych innych gatunków rybitw i mew. Gniazda umieszczają na ziemi, wśród żwiru i piasku, czasem także na roślinności. Wysiadywanie trwa 26–28 dni. Pisklęta mają zróżnicowane ubarwienie – od jasnokremowego po ciemnoszaro-brązowe. Ułatwia to dorosłym rozpoznawanie własnych młodych po powrocie do gniazda. Młode ptaki lotność osiągają po 35–45 dniach.
Rybitwa wielkodzioba – ekologia i zachowanie
Rybitwy wielkodziobe zasiedlają brzegi mórz, dużych jezior i rzek. Gniazda zakładają w niewielkich dołkach w piaszczystym podłożu. Czasami tworzą niewielkie kolonie. W Europie zazwyczaj pary gniazdują samotnie w koloniach innych ptaków.
W ciągu roku wyprowadzają jeden lęg. Na półkuli północnej odbywa się to od kwietnia do czerwca, a na półkuli południowej – od września do grudnia. Samica składa 2–3 cieliste, cętkowane jaja. Rodzice wysiadują je przez 20–27 dni. Pisklęta pokrywają się pierwszym puchem po 30–40 dniach.
Rybitwy wielkodziobe żywią się głównie rybami. Dietę uzupełniają lądowymi i wodnymi bezkręgowcami. Sporadycznie polują także na jaja innych ptaków.
Pokarm
Rybitwa wielkodzioba żywi się zarówno zwierzętami kręgowymi – rybami, pisklętami ptaków oraz ich jajami – jak i bezkręgowcami, takimi jak owady czy skorupiaki. Czasami posiłkuje się także padliną. Pokarm zdobywa, nurkując w wodzie.
Systematyka
Rybitwa wielkodzioba jest jedynym przedstawicielem rodzaju Hydroprogne. Nie wyróżnia się żadnych podgatunków.
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje rybitwę wielkodziobą jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Według szacunków Wetlands International z 2015 roku, światowa populacja tego gatunku liczy od 250 do 470 tysięcy osobników. Ogólny trend liczebności jest wzrostowy. Największym zagrożeniem dla rybitwy jest niepokojenie jej przez ludzi. Prowadzi to do obniżenia sukcesu lęgowego.
W Polsce rybitwa wielkodzioba podlega ścisłej ochronie gatunkowej.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Rybitwa czubata
- Rybitwa czarna – rybitwa żałobna
- Cywilizacje pozaziemskie, które (podobno) odwiedzają nas
- Najstarsze drzewa i datowanie metodą radiowęglową
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Caspian_tern [dostęp: 17.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
