Orangutany (Pongo) to jedne z najbardziej fascynujących wielkich małp, a zarazem najbardziej zagrożone. Ich naturalnym środowiskiem są lasy deszczowe Indonezji i Malezji. Obecnie występują jedynie na Borneo i Sumatrze. Niegdyś, w epoce plejstocenu, zamieszkiwały znacznie większe obszary. Spotkać je można było od Azji Południowo-Wschodniej po południowe Chiny. Dziś znamy trzy gatunki orangutanów: borneańskiego (Pongo pygmaeus), sumatrzańskiego (Pongo abelii) oraz odkrytego dopiero w 2017 roku orangutana z Tapanuli (Pongo tapanuliensis). Wszystkie należą do rodzaju Pongo. Są ostatnimi przedstawicielami podrodziny Ponginae, która oddzieliła się od wspólnego przodka człowieka, szympansa i goryla nawet 19 milionów lat temu.
Orangutany prowadzą samotniczy tryb życia. Większość czasu spędzają w koronach drzew. Poruszają się z niezwykłą sprawnością dzięki długim ramionom i krótkim nogom. Ich rude futro stało się ikoną gatunku. Dorosłe samce osiągają wagę około 75 kilogramów. Rozwijają charakterystyczne fałdy policzkowe. Donośny głos służy im do odstraszania rywali i przyciągania partnerek. Samice i młodsze samce, nieposiadające tych cech, wyglądają znacznie skromniej.
Ich dieta opiera się głównie na owocach. Nie gardzą także liśćmi, korą, miodem, owadami czy jajami ptaków. Zwierzęta te znane są z wysokiej inteligencji. Każdego wieczora budują nowe gniazda do spania, wykorzystują narzędzia, uczą się przez obserwację i mogą rozwijać unikalne „kultury” w obrębie populacji. Ich życie i zachowanie od dekad badają prymatolodzy.
Wszystkie trzy gatunki orangutanów znajdują się na skraju wyginięcia. Spowodowane jest to głównie działalnością człowieka – nielegalne polowania, wylesianie pod uprawy palmy olejowej, wycinka drzew oraz handel młodymi osobnikami jako egzotycznymi zwierzętami. Szereg organizacji prowadzi działania na rzecz ratowania tych naczelnych, ale ich przyszłość wciąż pozostaje niepewna. Ochrona orangutanów to nie tylko walka o przetrwanie gatunku, ale i o zachowanie jednego z ostatnich bastionów dzikiej przyrody Azji.
Etymologia
Nazwa „orangutan”, znana dziś na całym świecie, powszechnie uznawana jest za zlepek dwóch malajskich słów: orang (człowiek) i hutan (las). Tłumaczy się to jako „człowiek z lasu”. Taki etymologiczny trop pojawia się niemal we wszystkich zachodnich źródłach. Rzeczywistość okazuje się jednak bardziej złożona — i znacznie ciekawsza.
W języku malajskim określenie orang hutan oznaczało pierwotnie ludzi mieszkających w dzikich ostępach. Dopiero Europejczycy zaczęli stosować ten zwrot w odniesieniu do wielkich małp. Pierwsza znana pisemna wzmianka o orangutanie jako o zwierzęciu pochodzi z 1631 roku. Znajduje się w dziele holenderskiego lekarza Jacobusa Bontiusa. Opis ten nie dotyczył jednak Borneo ani Sumatry – ojczyzny orangutanów – lecz Jawy, gdzie nie występują one naturalnie. Co więcej, autor twierdził, że „małpa” potrafi mówić, ale nie chce tego robić, by nie zmuszono jej do pracy. Dziś przypuszcza się, że mógł opisywać ludzi cierpiących na poważne schorzenia, takie jak np. kretynizm, a jego relacja została błędnie zinterpretowana przez kolejnych uczonych, w tym Nicolaesa Tulpa, który w 1641 roku jako pierwszy użył terminu Orang-outang w publikacji naukowej.
Słowo pojawiało się w XVII wieku w niemieckich opracowaniach zoologicznych. W języku angielskim zadebiutowało w 1693 roku dzięki lekarzowi Johnowi Bulwerowi. Co ciekawe, forma z końcówką -ng występuje w wielu językach zachodnich. Była używana jeszcze długo po tym, jak ustaliła się bardziej współczesna pisownia. Brak litery „h” w słowie hutan oraz zmiana końcówki może sugerować, że termin przedostał się do angielszczyzny za pośrednictwem języka portugalskiego.
W języku malajskim słowo „orangutan” jako nazwa małpy pojawiło się dopiero w połowie XIX wieku – i to nie jako lokalna nazwa, lecz jako zapożyczenie z angielskiego. Współczesna malajska i indonezyjska forma słowa orangutan została przyswojona dopiero w XX wieku. Tłumaczy to brak oryginalnego h w drugim członie.
Równie intrygująca jest historia nazwy naukowej – Pongo. Pochodzi ona z relacji angielskiego żeglarza Andrew Battela z XVI wieku. Opisał on „potwory” o imionach Pongo i Engeco, obserwowane w Angoli. Dziś uważa się, że widział goryle. Przez długi czas nazwy Pongo i orangutan były stosowane zamiennie wobec wszystkich wielkich małp. Nazwę Pongo jako nazwę rodzaju wprowadził francuski przyrodnik Bernard Germain de Lacépède w 1799 roku, nieświadomy afrykańskiego pochodzenia tego słowa. Pongo wywodzi się bowiem z języka Kongo – od słowa mpongi lub pokrewnych form z regionu, jak pungu, mpungu czy yimpungu.
Opis orangutana
Orangutany to zwierzęta o niezwykle charakterystycznej sylwetce, idealnie przystosowanej do życia w koronach drzew. Ich ciało zdradza silny dymorfizm płciowy. Dorosłe samce są wyraźnie większe od samic. Samice osiągają około 115 cm wzrostu. Ważą średnio 37 kg. Samce dorastają do 137 cm i ważą około 75 kg. Ich ramiona, w porównaniu z ciałem, są wyjątkowo długie. Rozpiętość ramion dorosłego samca sięga 2 metrów. Nogi pozostają stosunkowo krótkie.
Pomarańczowo-ruda sierść orangutanów z wiekiem ciemnieje. Przybiera barwy mahoniu lub czekolady. Skóra pozostaje szaro-czarna. Najbardziej rozpoznawalną cechą samców są szerokie, tłuszczowe fałdy policzkowe oraz rozwinięty grzebień kostny na czaszce. Wzmacnia on przyczep mięśni żuchwy. Dodatkowo u dorosłych osobników rozwija się obszerny worek gardłowy. Pełni funkcję rezonatora dla donośnych nawoływań. U młodych i samic czaszka jest bardziej zaokrąglona, a twarz delikatniejsza.
Budowa kończyn pozwala zwierzętom poruszać się z niezwykłą sprawnością w koronach drzew. Dłonie wyposażone są w cztery długie palce i krótki przeciwstawny kciuk. Umożliwia on pewny chwyt cienkich gałęzi. Palce naturalnie układają się w haczykowaty chwyt zawieszeniowy, który zapewnia stabilność podczas przemieszczania się. Stopy przypominają budową dłonie. Mają cztery palce i przeciwstawny paluch. Biodra pozwalają na rotację nóg podobną do zakresu ruchów ramion.
Orangutany rzadko schodzą na ziemię. W przeciwieństwie do goryli i szympansów nie chodzą na kostkach dłoni. Opierają się na zewnętrznych krawędziach rąk i stóp, z palcami zgiętymi do środka.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Omacnica spichrzanka – mklik rodzynkowiec – mól spożywczy – mól kuchenny
- Oknówka (zwyczajna) – oknówka – jaskółka oknówka
- Ile żyją krokodyle oraz inne ciekawostki
- Zło i cierpienie w starożytnych mitach
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Orangutan [dostęp: 28.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: Eric Kilby. CC BY-SA 2.0.
