Orangutan borneański (Pongo pygmaeus) to największy spośród trzech gatunków azjatyckich człekokształtnych. Ma rude, szorstkie futro i imponująco długie ramiona. Sięgają one nawet 1,5 metra. Gatunek cechuje się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Samce są większe od samic. Z czasem rozwijają charakterystyczne fałdy policzkowe.
Orangutany te zamieszkują nizinne i górskie lasy deszczowe Borneo. Występują na wysokościach do 1500 metrów n.p.m. Żywią się głównie owocami, nasionami, kwiatami, jajami ptaków, sokiem drzew oraz pnączami. Znane są z wyjątkowej inteligencji. Używają narzędzi i wykazują zróżnicowane zachowania kulturowe w zależności od regionu.
Niestety, ten niezwykły gatunek znajduje się na krawędzi przetrwania. IUCN klasyfikuje go jako krytycznie zagrożony wyginięciem. Główne zagrożenia to wylesianie, rozwój plantacji oleju palmowego oraz kłusownictwo. Wraz z postępującą degradacją środowiska naturalnego przyszłość orangutana borneańskiego stoi pod znakiem zapytania.
Taksonomia
Orangutan borneański i orangutan sumatrzański rozdzieliły się około 400 tysięcy lat temu. Do dziś między populacjami zachodzi minimalna wymiana genów. Przez wiele lat uważano, że są to podgatunki tego samego gatunku. Analiza mitochondrialnego DNA w 1996 roku przesądziła o uznaniu ich za dwa odrębne gatunki.
W obrębie orangutana borneańskiego wyróżnia się trzy podgatunki:
- Pongo pygmaeus pygmaeus, zamieszkuje Sarawak w Malezji oraz północną część Zachodniego Kalimantanu w Indonezji;
- P. p. wurmbii, występuje w południowej części Zachodniego Kalimantanu i w środkowym Kalimantanie;
- P. p. morio, spotykany jest we wschodnim Kalimantanie oraz w malezyjskim stanie Sabah.
Podział ten nie jest do końca pewny. Istnieją przesłanki, że populacja obecnie klasyfikowana jako P. p. wurmbii może być bliżej spokrewniona z orangutanem sumatrzańskim (P. abelii) niż z innymi borneańskimi osobnikami. Mogłoby to oznaczać konieczność zmiany klasyfikacji. Dodatkowo nie ustalono z całkowitą pewnością lokalizacji typowej dla P. pygmaeus. Wpływa to na nazewnictwo i taksonomię całego gatunku.
Co ciekawe, w 2014 roku naukowcy po raz pierwszy odkryli kilkadziesiąt orangutanów w południowym Kalimantanie – regionie, w którym wcześniej nie potwierdzono obecności tych naczelnych. To odkrycie może zmienić mapę ich zasięgu.
Jako członek rodziny człowiekowatych (Hominidae), orangutan borneański należy do najbliższych żyjących krewnych człowieka. Gatunek został po raz pierwszy opisany naukowo przez Karola Linneusza w 1799 roku jako Simia satyrus. Obecna nazwa – Pongo pygmaeus – wywodzi się z języka bantu i greki. „Pongo” oznacza dużego naczelnego, a „pygmaeus” – karła. Mimo że nazwa nie jest klasycznym łacińskim określeniem, funkcjonuje dziś jako oficjalne oznaczenie gatunku. Holotyp przechowywany jest w British Museum w Londynie.
Opis orangutana borneańskiego
Orangutan borneański to trzeci co do wielkości żyjący przedstawiciel małp człekokształtnych – po gorylu zachodnim – i zarazem największy naczelny prowadzący życie wyłącznie nadrzewne. Mimo że jego masa ciała częściowo pokrywa się z wagą człowieka, jest znacznie mniej zróżnicowany pod względem rozmiarów. Pod względem budowy i masy przypomina orangutana sumatrzańskiego. Przeciętnie waży jednak nieco więcej.
Badania terenowe wykazały, że samce osiągają średnio 75 kg masy ciała, przy rozpiętości od 50 do 100 kg, i długość od 1,2 do 1,7 metra. Samice są znacznie mniejsze. Ważą średnio 38,5 kg i mierzą od 1 do 1,2 metra. W warunkach niewoli orangutany mogą znacznie przybierać na wadze. Rekordzistą był osobnik o imieniu Andy, który w 1959 roku, jako trzynastolatek, ważył aż 204 kg.
Cechą charakterystyczną orangutana borneańskiego jest silnie wydłużona budowa ciała i ramiona sięgające nawet 1,5 metra. Zwierzę ma szarą skórę, długą, szorstką, rudą sierść i chwytną budowę dłoni i stóp. Twarz pozostaje nieowłosiona. Nie brakuje jednak na niej brody i wąsów. Samce rozwijają z wiekiem duże, tłuszczowo-mięśniowe fałdy policzkowe oraz obwisły worek gardłowy.
Gatunek wykazuje silny dymorfizm płciowy. Różnice między samcami i samicami są znaczące. U samców fałdy twarzowe są znacznie większe. Zawierają także więcej tkanki tłuszczowej. Samce posiadają również wyraźniejsze owłosienie w formie brody i wąsów, większe kły i przedtrzonowce oraz znacznie bardziej rozbudowany worek gardłowy, który służy m.in. do wydawania niskich, rezonujących dźwięków. Co ciekawe, wśród dorosłych samców występują dwie formy – mniejsze i większe. Obie mogą skutecznie się rozmnażać. Różnice płciowe nie są widoczne u nowo narodzonych orangutanów.
Zachowanie i ekologia
W przeszłości orangutany zamieszkiwały znacznie szerszy obszar niż obecnie. Występowały nie tylko na Borneo i Sumatrze, ale także w południowych Chinach, na Jawie i w innych częściach Azji Południowo-Wschodniej. Dziś orangutan borneański zasiedla głównie bagienne lasy torfowe, lasy tropikalne oraz bogate gatunkowo lasy mieszane z dominacją dipterokarpusów.
W porównaniu z orangutanem sumatrzańskim jego borneański krewniak prowadzi bardziej samotniczy tryb życia. Terytoria poszczególnych osobników mogą się częściowo nakładać, ale interakcje są krótkotrwałe. Samce prowadzą wyjątkowo samotniczy tryb życia. Unikają siebie nawzajem. Z samicami kontaktują się jedynie w okresie godowym. Orangutany nie są terytorialne w ścisłym sensie. Wykazują jednak zachowania obronne w obecności rywali.
Mimo nadrzewnego trybu życia, orangutany borneańskie częściej niż ich sumatrzańscy kuzyni schodzą na ziemię. Jednym z powodów może być brak dużych drapieżników naziemnych na Borneo – w przeciwieństwie do Sumatry, gdzie zagrożenie stanowi tygrys sumatrzański. Średnia długość życia na wolności wynosi od 35 do 45 lat. W niewoli orangutany potrafią dożyć nawet sześćdziesiątki.
Charakterystyczną cechą behawioralną gatunku jest budowanie gniazd – zarówno na noc, jak i na odpoczynek w ciągu dnia. Umiejętność ta przekazywana jest przez matki potomstwu, które uczy się jej przez obserwację i ćwiczenie. Gniazda bywają złożone. Mają stabilną podstawę splecioną z gałęzi i liści, a czasem także „materac”, dach przeciwdeszczowy, „poduszkę” i „koc”. Wszystko wykonane jest z materiałów roślinnych.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Orangutan
- spichrzanka – mklik rodzynkowiec – mól spożywczy – mól kuchenny
- Jak wygląda patyczak w ciąży i poza nią?
- Chromosomy kopalne – takiego zastoju jeszcze nie było!
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Bornean_orangutan [dostęp: 28.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: Bernard DUPONT. CC BY-SA 2.0.
