Myszołów (zwyczajny) (Buteo buteo) to średniej wielkości ptak drapieżny o rozległym zasięgu występowania. Należy do rodzaju Buteo z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Gatunek zamieszkuje niemal całą Europę. Jego areał lęgowy sięga aż po północno-zachodnie Chiny (Tian Shan), zachodnią Syberię i północno-zachodnią Mongolię. Na dużej części swojego terytorium jest ptakiem osiadłym. Populacje z chłodniejszych rejonów półkuli północnej oraz te lęgnące się we wschodniej części zasięgu podejmują wędrówki na południe. Zimują niekiedy nawet w Republice Południowej Afryki.
Myszołów zwyczajny to oportunistyczny drapieżnik. Jego ofiarami padają różne zwierzęta. W diecie dominują jednak drobne ssaki, zwłaszcza gryzonie, takie jak norniki. Najczęściej poluje z zasadzki. Podobnie jak większość ptaków drapieżnych z rodziny jastrzębiowatych, buduje gniazda – w tym przypadku zazwyczaj na drzewach. Troskliwie wychowuje niewielki lęg młodych. Szacuje się, że myszołów zwyczajny jest najliczniejszym dziennym ptakiem drapieżnym w Europie. Liczebność jego światowej populacji sięga kilku milionów osobników.
Taksonomia
Pierwszy naukowy opis myszołowa zwyczajnego sporządził szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 1758 roku, w dziesiątym wydaniu swojego dzieła Systema Naturae. Nadał mu nazwę binominalną Falco buteo. Nazwa rodzaju Buteo została wprowadzona w 1799 roku przez francuskiego przyrodnika Bernarda Germaina de Lacépède’a. Posłużył się on tautonimią, wykorzystując nazwę gatunkową tego ptaka. Łacińskie słowo buteo oznacza myszołowa. Warto przy tym zaznaczyć, że nie należy mylić go z sępem czarnołbym, który w amerykańskiej angielszczyźnie bywa potocznie nazywany „buzzardem”.
Podrodzina Buteoninae wywodzi się z Ameryki. Tam osiągnęła największe zróżnicowanie. Migracje doprowadziły do pojawienia się myszołowa zwyczajnego oraz innych gatunków myszołowów w Eurazji i Afryce. Myszołów zwyczajny należy do rodzaju Buteo, grupy średniej wielkości ptaków drapieżnych o masywnej sylwetce i szerokich skrzydłach. W Europie i Afryce gatunki Buteo określa się zwykle mianem myszołowów. W Ameryce Północnej funkcjonuje nazwa „hawks” (jastrzębie). Obecnie rodzaj ten obejmuje około 28 gatunków. Czyni go to drugim najliczniejszym wśród współczesnych rodzajów jastrzębiowatych. Ustępuje tylko rodzajowi Accipiter. Badania DNA dowodzą, że myszołów zwyczajny jest dość blisko spokrewniony z północnoamerykańskim myszołowem rdzawosternym (Buteo jamaicensis), który w tamtym regionie zajmuje podobną niszę ekologiczną. Oba gatunki mogą tworzyć tzw. kompleks gatunkowy.
Na podstawie analiz genetycznych przypuszcza się także, że trzy afrykańskie gatunki – myszołów górski (Buteo oreophilus), myszołów leśny (Buteo trizonatus) oraz myszołów madagaskarski (Buteo brachypterus) – są blisko spokrewnione z myszołowem zwyczajnym. Do tego stopnia, że pojawiły się wątpliwości, czy są wystarczająco odrębne, by traktować je jako osobne gatunki. Odrębność afrykańskich myszołowów została jednak w większości badań potwierdzona. Badania genetyczne wskazują ponadto, że współczesne myszołowy Eurazji i Afryki stanowią stosunkowo młodą grupę. Skamieniałości liczące ponad 5 milionów lat z późnego miocenu dowodzą jednak, że przedstawiciele rodzaju Buteo występowali w Europie znacznie wcześniej. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy byli spokrewnieni z dzisiejszymi myszołowami.
Opis myszołowa zwyczajnego
Myszołów zwyczajny to ptak drapieżny średniej do dużej wielkości. Charakteryzuje się niezwykle zróżnicowanym upierzeniem. Większość osobników ma wyraźnie zaokrągloną głowę, stosunkowo smukły dziób, długie skrzydła, dość krótki ogon oraz niezbyt długie, w dużej mierze nieopierzone skoki. Choć z bliska ptaki wydają się krępe, w locie wyglądają na większe i bardziej majestatyczne niż większość powszechnie spotykanych gatunków drapieżnych, takich jak pustułki czy krogulce. Długość ciała myszołowa zwyczajnego waha się od 40 do 58 cm. Rozpiętość skrzydeł mieści się w granicach od 109 do 140 cm. Samice są średnio o 2–7% większe od samców pod względem wymiarów liniowych. Ważą około 15% więcej. Masa ciała może znacznie się różnić. Tylko na terenie Wielkiej Brytanii waga samców mieści się w przedziale od 427 do 1183 g. Samice ważą od 486 do 1370 g.
W Europie typowe myszołowy mają ciemnobrązowy grzbiet oraz ciemniejsze partie głowy i karku, które mogą z czasem jaśnieć i przybierać cieplejszy odcień brązu w wyniku zużycia piór. Lotki u ptaków siedzących są zawsze brązowe u nominatywnego podgatunku (B. b. buteo). Ogon zazwyczaj jest wąsko prążkowany na przemian szaro-brązowymi i ciemnobrązowymi pasami, z jasną końcówką i szerokim, ciemnym pasem podkońcowym. U najjaśniejszych osobników ogon może wykazywać duży udział bieli i zredukowany pas podkońcowy, a nawet sprawiać wrażenie niemal całkowicie białego. Spód ciała jest niezwykle zmienny. Ptaki zazwyczaj mają białe gardło z brązowymi smugami i nieco ciemniejszą pierś. Często występuje jasna litera „U” na piersi. Od niej biegnie jasna linia w dół brzucha, oddzielająca ciemniejsze partie klatki piersiowej i boków ciała. Obszary te są pokryte nieregularnymi prążkami. Ich intensywność jest bardzo zmienna.
Młode osobniki są podobne do dorosłych. Wyróżniają się jaśniejszym okiem, węższym pasem podkońcowym na ogonie oraz smużkami na spodzie ciała zamiast wyraźnych pręg. Ponadto mogą mieć kremowe lub rdzawobrązowe obrzeża na pokrywach skrzydłowych. Cecha ta nie zawsze występuje. W locie, patrząc od spodu, myszołowy zazwyczaj mają ciemną krawędź tylną skrzydeł. Patrząc z góry, z kolei można dostrzec szeroki, ciemny pas podkońcowy na ogonie. Lotki są przeważnie szarawe, z ciemnymi pokrywami przednich części skrzydeł, kontrastującymi z jaśniejszym pasem wzdłuż pokryw środkowych. U jasnych osobników widoczne są ciemne plamy nadgarstkowe. Mogą one przypominać czarne łuki lub przecinki. U ciemniejszych ptaków są one mniej wyraźne lub przybierają jaśniejszy, brązowy odcień. Skrajnie ciemne osobniki bywają niemal jednolicie czekoladowobrązowe lub czarniawe, z minimalnymi jasnymi akcentami. Najjaśniejsze mają przewagę bieli, poprzecinanej luźno rozmieszczonymi brązowymi smugami lub kształtami przypominającymi grot strzały. Różnorodność barw i odcieni u myszołowa zwyczajnego jest niemal nieskończona. Sprawia to, że należy on do najbardziej zmiennych pod względem upierzenia dziennych ptaków drapieżnych.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Myszołów włochaty
- Myszarka zaroślowa – mysz zaroślowa
- Czy nietoperz to ptak, czy ssak?
- Jerycho – miasto palm
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Common_buzzard [dostęp: 16.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Marek Szczepanek. CC BY-SA 3.0.
