Kulik cienkodzioby (Numenius tenuirostris) to jeden z najbardziej zagadkowych ptaków wśród siewkowatych. Oficjalnie uznany został za gatunek wymarły w listopadzie 2024 roku. Choć na Czerwonej Liście Gatunków Zagrożonych IUCN wciąż figuruje jako „krytycznie zagrożony”, to brak niepodważalnych obserwacji od blisko trzech dekad przesądził o jego losie. Ostatni potwierdzony przypadek miał miejsce w lutym 1995 roku w Maroku.
Analiza izotopowa szczątków wskazuje, że większość populacji kulika cienkodziobego gniazdowała na stepach Kazachstanu, mimo wcześniejszych doniesień o lęgowiskach na syberyjskich bagnach. Ptak odbywał regularne migracje. Zimował niegdyś na podmokłych terenach śródlądowych w basenie Morza Śródziemnego. Zdarzały się również niezwykłe migracje – jako błądzący wędrowiec pojawiał się sporadycznie w Europie Zachodniej, na Azorach, Wyspach Kanaryjskich, w Omanie, Kanadzie, a nawet w Japonii.
Opis
Kulik cienkodzioby był najmniejszym przedstawicielem rodziny kulików. Osiągał 36–41 cm długości i 77–88 cm rozpiętości skrzydeł. Wielkością przypominał kulika mniejszego, lecz jego ubarwienie bardziej zbliżone było do kulika wielkiego. Dorosły ptak w szacie lęgowej miał szarobrązowy grzbiet i jasny kuper. Spód ciała był biały z wyraźnymi, ciemnymi pręgami, a na bokach widoczne były okrągłe lub sercowate plamy. W upierzeniu spoczynkowym te charakterystyczne plamy były mniej wyraźne. Samce i samice wyglądały podobnie. Samice miały jednak dłuższe dzioby – cecha charakterystyczna dla kulików, pozwalająca uniknąć konkurencji pokarmowej między płciami. Młode ptaki przypominały dorosłe, ale na bokach miały raczej prążki niż plamy.
W porównaniu do kulika wielkiego kulik cienkodzioby miał jaśniejsze ubarwienie na piersi, spodzie ogona i pod skrzydłami. Jego dziób był krótszy, cieńszy i mniej zakrzywiony u nasady. Charakterystyczne dla kulika wielkiego klinowate plamy na bokach różniły się od okrągłych lub sercowatych u kulika cienkodziobego. Wzór na głowie – z ciemną czapeczką i jasną brwią – przypominał kulika mniejszego, choć u tego gatunku występuje dodatkowo środkowy pasek na ciemieniu oraz bardziej kontrastowe wzory, które u cienkodziobego były znacznie subtelniejsze i trudne do uchwycenia w terenie.
Choć często wskazywano na białe podskrzydle jako cechę diagnostyczną, obecnie podkreśla się, że było to kryterium przeceniane, szczególnie w odniesieniu do młodych osobników. Najnowsze opracowania ornitologiczne wskazują jako najbardziej rozstrzygające następujące cechy: jasny spód, od czterech do sześciu zewnętrznych lotek pierwszorzędowych, czarne u dorosłych lub ciemniejsze u młodych nogi oraz biały ogon z ograniczoną liczbą ciemnych pręg.
Wokalizacja
Głos kulika cienkodziobego przypominał charakterystyczne cour-lee kulika wielkiego. Był jednak od niego wyższy, bardziej melodyjny i krótszy. W sytuacjach zagrożenia ptak wydawał szybkie, przenikliwe cu-ee, stanowiące jego typowy okrzyk alarmowy.
Zasięg występowania kulika cienkodziobego
Jedynymi potwierdzonymi miejscami lęgowymi kulika cienkodziobego były torfowiska wysokie położone na północ od Omska w Rosji. Odnotowano tam jego rozród w latach 1909–1925. Późniejsze analizy izotopowe wykazały, że właściwy zasięg lęgowy gatunku obejmował wąski pas w Kazachstanie, wzdłuż 50. równoleżnika północnego. Teren ten to przede wszystkim stepy, z niewielkimi fragmentami lasostepu.
W ostatnich dekadach istnienia gatunku główne szlaki migracyjne prowadziły nad Morze Śródziemne oraz do południowej Arabii. Pojawiały się również doniesienia o obecności ptaka w północnych rejonach Zatoki Perskiej — w Kuwejcie i Iraku. Ślady jego obecności odnaleźć można także w źródłach historycznych. Słownik ornitologiczny Gibraltaru z 1895 roku pośrednio wskazuje, że kulik cienkodzioby był obserwowany jako ptak przelotny w Maladze, w południowej Hiszpanii.
Zachowanie
Biologia lęgowa kulika cienkodziobego pozostaje słabo poznana. Spośród nielicznych zaobserwowanych gniazd wynika jedynie, że typowy lęg składał się z czterech jaj.
Ptak żerował, sondując miękkie błoto długim dziobem w poszukiwaniu drobnych bezkręgowców. Nie stronił też od zbierania pokarmu z powierzchni ziemi. Poza okresem lęgowym kulik cienkodzioby był wybitnie towarzyski. Często tworzył mieszane stada z innymi kulikami, zwłaszcza z kulikiem wielkim.
Kulik cienkodzioby – wyginięcie
Po dekadach systematycznego spadku liczebności, kulik cienkodzioby pod koniec XX wieku stał się jednym z najrzadszych ptaków Europy. Szacowano wówczas, że na świecie pozostało mniej niż 50 dorosłych osobników. Ostatnie niepodważalne stwierdzenie pochodzi z lutego 1995 roku z Maroka. Wcześniej, bo w 1924 roku, odnaleziono ostatnie dobrze udokumentowane gniazdo – w okolicach Tary na Syberii, w obwodzie omskim. Późniejsze próby odnalezienia miejsc lęgowych, prowadzone na obszarze przekraczającym 100 tysięcy kilometrów kwadratowych, nie przyniosły rezultatów.
Przyczyny wymierania gatunku nie zostały jednoznacznie ustalone. Wśród najczęściej wskazywanych czynników wymienia się polowania oraz utratę siedlisk. Wiadomo, że jeszcze w latach 80. XX wieku do ptaków strzelali myśliwi na terenach podmokłych Merja Zerga w Maroku – jednym z ostatnich znanych zimowisk gatunku. Paradoksalnie, spadek liczebności mógł zwiększyć presję łowiecką. Skórki ptaków stawały się cenniejsze. Wcześniej kuliki cienkodziobe bywały dość powszechne na targach w południowej Europie, szczególnie we Włoszech.
Z drugiej strony, degradacja siedlisk miała charakter systemowy i długotrwały. Główny rejon lęgowy ptaka na kazachskich stepach został w latach 50. XX wieku przekształcony w ogromne pola pszenicy w ramach radzieckiej kampanii zagospodarowania „dziewiczych ziem” (Virgin Lands). W rzeczywistości jednak przekształcanie stepów w tereny uprawne rozpoczęło się już w XIX wieku, a dotyczyło również miejsc zimowania kulika – np. przekształconych podmokłych łąk i bagien w Maroku i na Węgrzech.
Pojawiały się późniejsze doniesienia o obecności ptaka – m.in. 20 osobników rzekomo zaobserwowanych we Włoszech w 1995 roku. Jednak analiza nagrań głosowych i fotografii potwierdziła, że były to podgatunki kulika wielkiego (Numenius arquata orientalis). Równie kontrowersyjny był przypadek młodego osobnika z Druridge Pools w angielskim Northumberland w maju 1998 roku.
Kolejne pojedyncze zgłoszenia – m.in. z Włoch, Grecji, Albanii i Rumunii – nie zostały potwierdzone materiałem fotograficznym. W rumuńskiej delcie Dunaju widywano małe grupy ptaków w latach 2003–2004. W 2006 roku jeden osobnik miał zostać zaobserwowany w Albanii przez zespół ornitologów z organizacji EuroNatur. Jednak żadna z tych obserwacji nie została ostatecznie uznana za wiarygodną. W 2024 roku, na podstawie analizy dostępnych danych, kulik cienkodzioby został oficjalnie uznany za gatunek wymarły. IUCN do dziś nie zaktualizowało jego statusu na liście zagrożonych gatunków.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Krzyżak ogrodowy
- Krokodyl gawialowy – krokodyl sundajski
- Co jedzą łabędzie i kaczki oraz czym można je karmić?
- Czy złoża ropy powstały w rezultacie potopu?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Slender-billed_curlew [dostęp: 20.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Henrik Grønvold. Domena Publiczna.
