Kaczki domowe (Anas platyrhynchos f. domestica oraz Cairina moschata f. domestica) to ptaki udomowione przez człowieka głównie z myślą o produkcji mięsa i jaj. Czasem hoduje się je również ze względu na walory ozdobne lub do celów wystawowych. Większość ras, z wyjątkiem piżmówek i mieszańców międzygatunkowych, wywodzi się od krzyżówki, udomowionej w Chinach około 2000 roku p.n.e.
Hodowla kaczek jest stosunkowo prosta. Zawdzięczamy to ich instynktowi stadnemu i dobrej umiejętności samodzielnego żerowania. Ponad 80% światowej produkcji kaczek przypada dziś na Chiny. Rasy mięsne, jak kaczki Pekin, hoduje się ze względu na szybki przyrost masy ciała. Biegusy indyjskie z kolei, które słyną z tego, że są bardzo nieśmiałe, znoszą ponad 300 jaj rocznie. W krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej popularne są systemy współzależnej uprawy ryżu i chowu kaczek. Ptaki nie tylko nawożą pola, lecz także zwalczają szkodniki.
Kaczki zajmują też trwałe miejsce w kulturze. Pojawiają się w literaturze dziecięcej, np. w opowieści „The Tale of Jemima Puddle-Duck”, i w muzyce – w słynnym „Piotrusiu i wilku” Sergiusza Prokofiewa. W sztuce obecne są od czasów starożytnego Egiptu, gdzie symbolizowały płodność.
Pochodzenie
Sekwencjonowanie całogenomowe wskazuje, że kaczki domowe pochodzą z jednego aktu udomowienia kaczek krzyżówek w okresie neolitu. Następnie szybko poddano je selekcji w kierunku cech pożądanych w produkcji mięsa lub jaj. Uważa się, że proces ten miał miejsce w południowych Chinach około 2000 roku p.n.e. Zapoczątkowali go przodkowie współczesnych mieszkańców Azji Południowo-Wschodniej uprawiający ryż na zalewowych polach. Stamtąd kaczki rozprzestrzeniły się na inne regiony. Ze względu na skąpe źródła archeologiczne dokładna data udomowienia pozostaje nieznana. Najstarsze pisemne wzmianki pochodzą z chińskich tekstów dynastii Han z około 500 roku p.n.e., powstałych w środkowych Chinach. Hodowla kaczek na mięso i jaja to w Azji Południowo-Wschodniej działalność o długiej i bogatej historii.
Choć na dzikie kaczki intensywnie polowano w starożytnym Egipcie i innych regionach świata, nie podjęto tam prób ich udomowienia. Wzmianki o kaczkach w Rzymie pojawiają się już w II wieku p.n.e. Opisy autorstwa Kolumelli wskazują jednak na to, że ptaki nie były tam hodowane. Do rozpoczęcia produkcji wykorzystywano jaja dzikich osobników.
Kaczki krzyżówki zostały udomowione na obszarze Eurazja. Kaczka piżmowa przeszła z kolei proces udomowienia niezależnie, w Meksyku i Ameryce Południowej.
Gatunki pierwotne i udomowione
Kaczki domowe wywodzą się z trzech głównych gatunków dzikich kaczek. Udział każdego z nich w procesie udomowienia był różny. Same udomowienia miały miejsce w różnych częściach świata i w różnym czasie.
Przodkiem większości ras kaczek domowych jest krzyżówka (Anas platyrhynchos). Proces jej udomowienia miał miejsce najprawdopodobniej w południowych Chinach i w Azji Południowo-Wschodniej. Dokładna data pozostaje nieznana. Genetyczne badania opublikowane w 2018 roku wskazują, że udomowienie mogło nastąpić około 2200 lat temu (2228 ± 441 lat). Typ mięsny wyodrębnił się najprawdopodobniej niespełna sto lat później z wcześniejszych form nieśnych lub ogólnoużytkowych. Pierwsze pisemne dowody chowu kaczek domowych pochodzą ze środkowych Chin. Datowane są na okres po 500 r. p.n.e. W starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie znano dzikie kaczki. Trzymano je w niewoli, jednak nie prowadzono selektywnej hodowli. Nie doszło tam więc do faktycznego udomowienia.
Drugim potencjalnym przodkiem jest kaczka chińska (Anas zonorhyncha), wyodrębniona z kaczki pstrodziobej (A. poecilorhyncha). Istnieją dwie hipotezy dotyczące jej roli w procesie udomowienia. Według jednej kaczki domowe pochodzą wyłącznie od krzyżówki, według drugiej – są wynikiem krzyżowania krzyżówek z kaczkami chińskimi. Takie krzyżowania występują także naturalnie, m.in. na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Analizy genetyczne przeprowadzone pod koniec XX i na początku XXI wieku potwierdziły udział kaczek chińskich w powstawaniu niektórych chińskich ras kaczek domowych. Dominującym przodkiem pozostała jednak krzyżówka.
Trzeci przypadek to piżmówka (Cairina moschata), znana także jako kaczka niema, brazylijska, hiszpańska czy francuska. Jej udomowienie nastąpiło niezależnie – w Ameryce Południowej, prawdopodobnie już w pierwszym tysiącleciu n.e. Potwierdzają to zarówno znaleziska osteologiczne, jak i przedstawienia tych ptaków na ceramice ludu Moche z północnego Peru. Do Europy piżmówki trafiły dzięki Hiszpanom. Z czasem rozpowszechniły się globalnie.
W krajach zachodnich kaczki zaczęto udomawiać później niż kury czy gęsi. Kilka czynników mogło wpłynąć na opóźnienie tego procesu. Kacze jaja, choć duże i pożywne, nie były cenione na europejskich stołach, a same ptaki trudniej było utrzymać w ciasnych warunkach fermowych. Przeszkadzały w tym błony pławne i bardziej wymagające potrzeby żywieniowe. W Europie brakowało też odpowiedniego klimatu i dostępu do podmokłych terenów przez cały rok. Dopiero w XVIII i XIX wieku rozpoczęto intensywną selekcję. Doprowadziła ona do powstania typów użytkowych – mięsnych, nieśnych – oraz odmian ozdobnych.
Kaczki domowe w rolnictwie
Hodowla kaczek ma tysiące lat tradycji. Prowadzona jest przede wszystkim z myślą o produkcji mięsa, choć wiele ras cenionych jest także za jaja. Kaczki są stosunkowo łatwe w utrzymaniu. Sprzyja temu ich naturalna skłonność do życia w stadzie oraz umiejętność samodzielnego zdobywania pożywienia w środowiskach wodnych i podmokłych.
Większość ras kaczek może znosić około 200 jaj rocznie, a biegus indyjski – nawet ponad 300. Samice nie są jednak godnymi zaufania matkami. Rzadko wysiadują jaja i niechętnie opiekują się potomstwem. Wyjątkiem jest tu kaczka piżmowa, która wyróżnia się szczególnie silnym instynktem macierzyńskim. Przez wieki powszechną praktyką było podstawianie kaczych jaj pod kwoki. Dziś coraz częściej zastępuje je inkubator.
Warto jednak pamiętać, że świeżo wyklute kaczątka są uzależnione od matki pod względem pielęgnacji piór. Potrzebują jej tłuszczu kuprowego, który zabezpiecza ich puch przed przemakaniem. Kury produkują go znacznie mniej, a inkubatory w ogóle. Dopiero po wyrośnięciu własnych piór kaczęta same wytwarzają niezbędny olej w gruczole kuprowym u nasady ogona.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Nornik tatrzański- darniówka tatrzańska
- Krab królewski
- Czy kukurydza to zboże, czy warzywo, a może owoc?
- Zjawiska nadprzyrodzone i paranormalne kontra nauka – część I
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Domestic_duck [dostęp: 1.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Martin Backert. CC BY-SA 3.0.
