Bączek (zwyczajny) (Botaurus minutus) to ptak brodzący należący do rodziny czaplowatych (Ardeidae). W przeszłości gatunek był klasyfikowany w rodzaju Ixobrychus.
Taksonomia
Bączek zwyczajny został po raz pierwszy opisany przez szwedzkiego przyrodnika Karola Linneusza w 1766 roku w dwunastym wydaniu jego dzieła Systema Naturae pod nazwą binominalną Ardea minuta. Linneusz wskazał jako miejsce typowe „Helvetia, Aleppo”. Obecnie zostało ono ograniczone do Szwajcarii. W przeszłości bączek był klasyfikowany w rodzaju Ixobrychus.
Badanie filogenetyczne rodziny czaplowatych (Ardeidae), opublikowane w 2023 roku, wykazało, że rodzaj Ixobrychus jest parafiletyczny. Aby utworzyć monofiletyczne grupy, został połączony z rodzajem Botaurus, wprowadzonym w 1819 roku przez angielskiego przyrodnika Jamesa Francisa Stephensa.
Wyróżnia się trzy podgatunki bączka zwyczajnego:
- B. m. minutus (Linnaeus, 1766). Występuje w Europie Środkowej i Południowej, Azji Środkowej oraz północno-zachodnich Indiach. Zimuje w Afryce.
- B. m. payesii (Hartlaub, 1858). Zasiedla Afrykę na południe od Sahary.
- B. m. podiceps (Bonaparte, 1855). Występuje na Madagaskarze.
Australijski bączek czarnogrzbiety (Botaurus dubius) oraz wymarły bączek nowozelandzki (Botaurus novaezelandiae) były wcześniej uznawane za podgatunki bączka zwyczajnego.
Opis
Bączek zwyczajny osiąga długość ciała od 33 do 38 centymetrów. Rozpiętość skrzydeł wynosi od 52 do 58 centymetrów. Czyni go to najmniejszym przedstawicielem czaplowatych, które gniazdują w Europie. Charakterystyczne cechy tego ptaka to niewielkie rozmiary, długi i ostry dziób oraz masywna szyja.
Samce wyróżniają się kontrastowym upierzeniem. Na głowie, karku, grzbiecie, ogonie i łopatkach dominuje czarna barwa z delikatnym zielonym połyskiem. Spód ciała jest jasnobeżowy. Na skrzydłach widoczne są różowobeżowe, owalne panele tworzone przez pokrywy wewnętrznych części skrzydeł. Reszta skrzydeł jest czarna, a ich spody całkowicie białe.
Samice mają bardziej stonowane ubarwienie. Wierzch ciała jest brązowo czarny z jaśniejszymi brzegami piór. Spód ciała jest mniej jednolity niż u samców, z ciemnymi beżowo-brązowymi prążkami. Panele skrzydłowe są mniej wyraźne.
Młode bączki mają bardziej rdzawy odcień niż samice. Ich ubarwienie jest także bardziej matowe. Na grzbiecie, spodzie ciała i pokrywach skrzydeł widoczne są intensywne prążki. Nadaje im to specyficznego wyglądu.
Zasięg występowania
Bączek zwyczajny jest gatunkiem rodzimym dla Starego Świata. Gniazduje w Afryce, Europie Środkowej i Południowej, Azji Zachodniej i Południowej oraz na Madagaskarze. Ptaki z Azji Zachodniej oraz regionów europejskich są wędrowne. Zimują w Afryce oraz na południu Azji. Z kolei osobniki gniazdujące w strefach tropikalnych są osiadłe. Na północ od swojego zasięgu lęgowego gatunek występuje bardzo rzadko.
W Wielkiej Brytanii doniesienia o gniazdowaniu bączka pojawiały się sporadycznie w XIX wieku, a także w latach 1946 i 1957. Żaden z tych raportów nie został jednak potwierdzony. Pierwszy udokumentowany przypadek gniazdowania miał miejsce w hrabstwie Yorkshire w 1984 roku. Drugi odnotowano na mokradłach Avalon w hrabstwie Somerset w 2010 roku. Do 2017 roku bączek był obecny w tym rejonie przez kolejne dziewięć lat.
Zachowanie
Bączek zwyczajny prowadzi skryty tryb życia. Jest aktywny głównie o zmierzchu. Zazwyczaj żyje samotnie. Jego dieta obejmuje ryby, płazy i owady. Poluje, powoli skradając się do upatrzonych wcześniej ofiar w gęstwinach trzcin lub na ich obrzeżach. Wiosną samiec zajmuje terytorium lęgowe. Swoją obecność oznajmia głębokim, szczekającym lub rechoczącym odgłosem. Ptaki tworzą monogamiczne pary, które pozostają razem przynajmniej przez jeden sezon lęgowy.
Gniazda budowane są w gęstych trzcinach, sitowiu lub krzewach nad wodą. Okres lęgowy rozpoczyna się w połowie maja. Samice wyprowadzają jeden lęg, liczący zwykle 5-6 jaj. Okres inkubacji trwa 17–19 dni. Młode opuszczają gniazdo po 25–30 dniach.
Bączek zwyczajny w Europie jest gatunkiem wędrownym, zimującym w Afryce. Wiosną przelatuje nad Morzem Śródziemnym, a na tereny lęgowe dociera od połowy kwietnia. Jesienne odloty rozpoczynają się w sierpniu i trwają do września. Do października pozostają jedynie nieliczne młode osobniki. Migrujące populacje docierają do Przylądka Wschodniego i Transwalu. Gatunek jest żywicielem pasożyta jelitowego, kolcogłowa Ardeirhynchus spiralis.
Ochrona
Bączek zwyczajny był niegdyś szeroko rozpowszechniony w Europie Środkowej. Obecnie jest to ptak lęgowy nizin. Rzadko spotykać go można w niższych partiach gór. Występuje w Europie (z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, Irlandii i Skandynawii, gdzie nie gniazduje regularnie) oraz w zachodniej Syberii aż do 56° szerokości geograficznej północnej. Poza tym można go spotkać w Afryce Północnej, południowym Iranie oraz na południe od Sahary aż do Afryki Południowej. Izolowane populacje istnieją również na Madagaskarze i w Australii.
Cała populacja europejska liczy około 60 000–120 000 par lęgowych. Najwięcej z nich – ponad 5000 – występuje w Rosji, a także w Ukrainie, Rumunii i Turcji. W Europie Środkowej (stan na około 2000 rok) liczebność szacowano jest na 5300–7800 par. Najwięcej par żyje na Węgrzech. W Niemczech populacja – niegdyś znaczna – spadła do nieco ponad 100 par lęgowych. Ze względu na skryty tryb życia tego gatunku, dane inwentaryzacyjne są jednak szczególnie trudne do zweryfikowania.
Bączek zwyczajny jest jednym z gatunków objętych Porozumieniem o ochronie wędrownych ptaków wodnych Afryki i Eurazji (AEWA).
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Chrabąszcz majowy
- Babka łysa – babka gołogłowa
- Wirus RSV – wszystko co powinniśmy o nim wiedzieć
- Grzyby, które potrafią przejąć kontrolę nad życiem całego organizmu
- O tym, jak technologia z pomocą nauki wpływa na nasz świat
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Little_bittern [dostęp: 01.01.2024]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Marek Szczepanek. Licencja: CC BY-SA 3.0.
