Niestrzęp głogowiec (Aporia crataegi) to duży motyl z rodziny bielinkowatych (Pieridae). Gatunek jest szeroko rozpowszechniony i powszechnie spotykany. Występuje od północno-zachodniej Afryki, przez Kaukaz i całą strefę palearktyczną, aż po Syberię i Japonię. Na południu jego zasięg obejmuje Turcję, Cypr, Izrael, Liban oraz Syrię. Motyl ten rzadko pojawia się na Wyspach Brytyjskich i w północnej Skandynawii.
Zasięg występowania i siedlisko
Niestrzęp głogowiec zasiedla otwarte lasy, pastwiska, sady, przydroża, ogrody, łąki i zarośla. Są to środowiska charakterystyczne dla większości obszarów Europy, umiarkowanej Azji, Korei i Japonii. Choć kiedyś występował także na Wyspach Brytyjskich, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Pomimo tego, podejmowano nieoficjalne próby ponownego wprowadzenia go na południu Anglii.
Opis niestrzęp głogowiec
Niestrzęp głogowiec to okazały motyl o rozpiętości skrzydeł od 51 do 70 mm. Samice zazwyczaj są nieco większe od samców. Górna strona skrzydeł – zarówno przednich, jak i tylnych – jest półprzezroczysta, biała z wyraźnie zaznaczonym czarnym użyłkowaniem. Spód skrzydeł wygląda podobnie. U samic żyłki przybierają odcień brązowy. Co więcej, z czasem samice tracą większość łusek z powierzchni skrzydeł na skutek ich ocierania, przez co wydają się one niemal przezroczyste. Motyla łatwo odróżnić od innych przedstawicieli bielinkowatych z rodzaju Pieris właśnie dzięki charakterystycznemu, czarno użyłkowanemu rysunkowi skrzydeł.
Jaja mają początkowo żółtą barwę, która z wiekiem ciemnieje. Gąsienice są szarozielone z poprzecznym prążkowaniem. Poczwarka ma kolor kremowobiały z czarnymi plamkami. Przymocowana jest do gałązki za pomocą jedwabistego pasa.
Opis wg Seitz
Aporia crataegi L., czyli niestrzęp głogowiec, to motyl o białych skrzydłach z cienkimi czarnymi żyłkami. U samic widoczna jest duża, słabo łuskowana plama środkowa na przednim skrzydle. Spód skrzydeł jest bardzo podobny do wierzchu. Gatunek występuje na niemal całym obszarze Europy i północnej Azji – sięga daleko na północ. Spotykany jest także na południu Afryki aż po stoki gór Aures w Algierii. Nie zasiedla Egiptu.
Występuje wiele lokalnych form i odmian. Różnią się stopniem przezroczystości oraz nasyceniem czarnego rysunku. Odmiana ab. alepica ma całkowicie przezroczyste skrzydła. Forma augusta z Sycylii charakteryzuje się intensywniejszym czarnym rysunkiem i szerszymi, czarnymi krawędziami żyłek. Podgatunek hyalina z gór Taurus w południowej Azji Mniejszej to czysto biały samiec o bardzo słabo zaznaczonych żyłkach, podczas gdy samica ma lekko przyciemnione zakończenia żyłek. Z kolei pellucida z Aidere to motyl o skąpym ułuszczeniu, z żółtawym odcieniem spodniej strony skrzydeł i ciemniejszymi żyłkami na przednim skrzydle.
Brytyjski entomolog Tutt opisał również kilka aberracji, m.in. suffusa (osobniki przyciemnione dymno), marginata (z czarnym pasem brzeżnym na tylnym skrzydle, przypominające nieco Colias edusa), lunulata (z półksiężycowatym czarnym znakiem na żyłkach poprzecznych tylnych skrzydeł), melana (z ciemnymi pasami między żyłkami spodniej strony), a także flava, czyli rzadkie osobniki całkowicie żółte.
Gąsienice są szaropopielate, porośnięte krótkimi białymi włoskami, z czarnym grzbietem, dwiema pomarańczowożółtymi lub czerwonobrunatnymi liniami i czerwoną linią nad odnóżami. Głowa, odnóża tułowiowe i analne są czarne. Żerują na tarninach, głogach i gruszach (rodzaje Prunus, Pirus, Crataegus). Dorosłe gąsienice pojawiają się w maju. Poczwarka jest biaława, pokryta czarnymi kropkami układającymi się w gwiazdki. Jajo ma kształt stożkowaty i jest żółtawe.
Dawniej niestrzęp głogowiec tworzył liczne roje. Bywał obserwowany w dużych, migrujących grupach. W historii wspomina się nawet o zjawisku tzw. krwawego deszczu, które przypisywano czerwonym wydzielinom wydalanym przez pojawiające się masowo motyle – tuż po przepoczwarzeniu. Choć lokalnie wciąż bywa częsty, jego liczebność znacznie spadła. Przede wszystkim na skutek systematycznego niszczenia zimowych gniazd i zwalczania zarośli tarniny. Gatunek najliczniej występuje w Europie Środkowej. Pojedyncze osobniki spotykano także w Azji Wschodniej i w Algierii (np. w okolicach Lambeze w czerwcu). W Japonii południowej pojawia się rzadziej niż w północnej części kraju. W rejonie Amuru występuje obok pokrewnego gatunku Aporia hippia.
Niestrzęp głogowiec – biologia
Niestrzęp głogowiec lata od kwietnia do lipca. Dorosłe motyle są dość towarzyskie. Ich liczebność potrafi znacząco różnić się w zależności od pory roku. Samice składają jaja na roślinach żywicielskich. Są nimi zazwyczaj drzewa i krzewy z rodziny różowatych (Rosaceae). Do najczęściej wybieranych należą: jabłonie (Malus domestica, Malus × kaido), grusze (Pyrus communis, Pyrus serotina), jarząby (Sorbus intermedia, Hedlundia hybrida, Sorbus aucuparia), głogi (Crataegus monogyna, Crataegus oxyacantha, Crataegus jozana), śliwy tarniny (Prunus spinosa), czeremchy (Prunus padus, Prunus ssiori), a także brzozy (Betula spp.), wierzby (Salix phylicifolia) i pigwowce (Chaenomeles lagenaria).
Jaja składane są w zgrupowaniach liczących od 30 do 100 sztuk. Po trzech tygodniach wylęgają się gąsienice, które przez dłuższy czas przebywają razem w zbiorczej oprzędzinie. Gatunek rozwija jedno pokolenie w roku. Gąsienice zimują wspólnie, ukryte w oprzędzie splecionym z liści. Początkowo żerują blisko siebie. Odżywiają się liśćmi w obrębie gniazda. W późniejszych stadiach rozchodzą się po całym drzewie.
Przepoczwarczenie następuje po okresie zimowania. Stadium poczwarki trwa około trzech tygodni.
Rozwój
Żółte jaja składane są w złożach na liściach roślin pokarmowych, zazwyczaj w liczbie od 30 do 100. Gąsienice zaczynają żerowanie na początku sierpnia. Pozostają aktywne do jesieni, po czym wspólnie zimują w oprzędzie utworzonym z połączonych liści. Wiosną kontynuują żerowanie aż do czerwca. Przez większość życia larwalnego pozostają w grupie. Zwiększa to ich szanse na przeżycie. Przepoczwarczenie następuje pod koniec wiosny. Poczwarki mocowane są do pnia lub gałęzi rośliny żywicielskiej. Dorosłe motyle, czyli imagines, odżywiają się nektarem kwiatów.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Niepylak mnemozyna
- Niedźwiedź himalajski – niedźwiedź księżycowy – niedźwiedź obrożny
- Roślinność w puszczy, czyli co ciekawego można spotkać w lasach
- Koniec świata chrześcijańskiego i powrót do pogaństwa?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Aporia_crataegi [dostęp: 18.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Charles J. Sharp. CC BY-SA 4.0.
