Niepylak mnemozyna (Parnassius mnemosyne) to duży motyl z rodziny paziowatych (Papilionidae). Występuje w strefie palearktycznej. Preferuje kwieciste łąki oraz prześwietlone, liściaste lasy z bogatym runem, gdzie ma dostęp do nektaru roślin. Nie toleruje zwartego, ciemnego lasu. Spotkać go można zarówno na terenach nizinnych, jak i w górach. Na wysokości powyżej 1500 m n.p.m. występuje rzadko.
Zasięg występowania
Zasięg występowania niepylaka mnemozyna rozciąga się od Pirenejów, przez Masyw Centralny, Alpy i Karpaty aż po Azję Środkową. Gatunek zamieszkuje wszystkie kraje Europy, w tym również Norwegię – choć tam pojawia się rzadko i jedynie lokalnie. W Danii występował podgatunek, który obecnie uznaje się za wymarły. Na rozległym obszarze występowania wyróżniono wiele ras geograficznych i form indywidualnych. Do najbardziej charakterystycznych należy ciemno ubarwiona rasa ze wschodnich Alp Bawarskich (podgatunek hartmanni). Forma melania cechuje się najbardziej wyraźnym przyciemnieniem skrzydeł.
Praca dr. I.N. Bolotova i współautorów (2013) przedstawia szczegółowe dane dotyczące północnych stanowisk występowania niepylaka mnemozyny, zlokalizowanych głównie na terenie Federacji Rosyjskiej. Najbardziej wysunięte na północ populacje znajdują się w krasowych krajobrazach północnej części Płaskowyżu Białomorsko-Kulskoje (między 65°35′ a 66°03′ N), w dolnych biegach rzek Sojana i Kuloj, oraz na północy Wysoczyzny Timanskiej (66°10′ N), w okolicach jeziora Kosminskoje w dorzeczu Peczory. Granice zasięgu na północy są ściśle związane z występowaniem roślin żywicielskich gąsienic, przede wszystkim kokoryczki pełnej (Corydalis solida). Klimat i ukształtowanie terenu wydają się mieć mniejsze znaczenie. W Rosji wiele populacji występuje na terenach rezerwatów przyrody, m.in. w rezerwacie Kizgi Scerries (Republika Karelii), Pinega i Sojańskim (obwód archangielski) oraz Pieczorsko-Iłyczańskim i Biełaja Kedwa (Republika Komi).
Opis niepylaka mnemozyna
Skrzydła niepylaka mnemozyny są białe, z cienkimi czarnymi żyłkami i przyciemnionymi frędzlami. Na przednich skrzydłach widoczne są dwie czarne plamki w komórce centralnej. U samców zewnętrzna krawędź skrzydła od wierzchołka do mniej więcej połowy jest prześwitująco szarawa. U samic przyciemnienie to sięga dalej i jest wyraźnie szersze. Tylne skrzydła mają przyprószenie czarne przy brzegu odwłokowym, w komórce centralnej oraz u jej wierzchołka. U samic jest ono intensywniejsze niż u samców. Czułki, odnóża i odwłok są czarne. U samców odwłok pokryty jest białawymi włoskami, a u samic nagi, błyszczący i zakończony białawym, pęcherzykowatym woreczkiem, który zajmuje niemal dwie trzecie spodniej części odwłoka.
Gatunek cechuje się niewielką zmiennością, choć występują osobliwe formy. Rzadka aberracja ab. halteres charakteryzuje się połączeniem plamek komórkowych czarną kreską. Forma ab. melaina, szczególnie częsta u samic, jest silnie przyciemniona czarnym przyprószeniem. Spotykana jest m.in. w Karyntii, Krainie, okolicach Wiednia, w Szwajcarii, Transylwanii i Śląsku Austriackim. W rejonie Friesach w Karyntii (630–750 m n.p.m.) występuje karłowata forma lokalna minor, o skrzydłach o rozpiętości zaledwie 52 mm i zredukowanych czarnych plamkach. Z kolei w Bawarii i Salzkammergut (np. Berchtesgaden), na wysokości ok. 1000 m, wykształciła się stała, melanotyczna forma hartmanni, u której samce mają dodatkową szarą plamkę między wierzchołkową plamą komórkową a rozszerzonym i przyciemnionym pasem brzeżnym. Samice tej formy przypominają ab. melaina, ale są zazwyczaj jaśniejsze, z bardzo szerokim, przezroczystym obrzeżem skrzydeł, a czasem z szarą, esowatą smugą poprzeczną oraz intensywnym pasmem barwnym na tylnym skrzydle i dodatkowymi plamkami przybrzeżnymi.
Forma athene z gór Chelmos i Olenos w Grecji wyróżnia się rzędami 4–5 białawych plamek w zwężającym się, przezroczystym obrzeżu skrzydeł przednich. Forma nubilosus z północnego Iranu i Kaukazu ma wyraźniejsze białe plamy, które tworzą submarginalny pas z 7–8 plamek klinowatych lub sierpowatych, a także intensywniejsze czarne wzory, w tym szarą poprzeczną przepaskę na skrzydle przednim i silniejsze przyprószenie tylnego skrzydła. Z Azji Środkowej (Kuldża, Ałaj) pochodzi powiększona wersja tej formy, gigantea, o jeszcze bardziej rozbudowanym przyciemnieniu i szerszym obrzeżu przezroczystym. Osobniki z lekko żółtawym tłem określa się jako ab. ochracea.
Jajo niepylaka mnemozyny jest stożkowate i białawe. Gąsienica jest walcowata, zwężająca się na końcach, czarna, krótko owłosiona, z pomarańczowymi plamkami. Żeruje w kwietniu i maju, głównie na kokoryczce (Corydalis mnemosyne typ., C. halleri, C. cava, C. solida). Ukrywa się w ciągu dnia. Przepoczwarza się w ziemi w luźnym kokonie. Poczwarka jest gruba, tępa, popielato-żółtawa.
Siedlisko
W środkowej Europie niepylak mnemozyna występuje miejscowo dość licznie. Jego zasięg ulega jednak fragmentacji. Samica składa białawe jaja o ziarnistej powierzchni. Gąsienice żerują wyłącznie podczas słonecznej pogody. W pochmurne dni ukrywają się pod liśćmi lub kamieniami. Przepoczwarczenie następuje przy gruncie, w lekkim, luźno przędzonym oprzędzie. Larwy żywią się wyłącznie roślinami z rodzaju kokorycz (Corydalis). Czyni je to silnie zależnymi od obecności tych gatunków w środowisku.
W związku z postępującym zanikiem stanowisk motyl objęty jest ochroną w wielu regionach Europy. Gatunek zasiedla niewielkie płaty siedlisk. Pojedyncze osobniki przemieszczają się między nimi. Dlatego dla zachowania jego różnorodności genetycznej kluczowe jest utrzymanie sieci powiązanych ze sobą populacji. Fragmentacja siedlisk i brak łączności między nimi to główne zagrożenia dla przetrwania niepylaka mnemozyny w krajobrazie silnie przekształconym przez człowieka.
Niepylaka mnemozyna – biotop
Niepylak mnemozyna występuje zarówno na terenach nizinnych, jak i w górach, zazwyczaj do wysokości 1500 m n.p.m. Preferuje nasłonecznione łąki i śródleśne polany, zwłaszcza te sąsiadujące z lasami liściastymi lub mieszanymi. Motyle są wyraźnie słońcolubne. Większość dnia spędzają w miejscach niezacienionych przez korony drzew. Otwarte, dobrze nasłonecznione przestrzenie są dla nich kluczowe, zarówno do żerowania, jak i do rozrodu.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Niedźwiedź himalajski – niedźwiedź księżycowy – niedźwiedź obrożny
- Niedźwiedź brunatny
- Żubr a bizon, czyli jaka jest pomiędzy nimi różnica?
- Przykazania o miłości do Boga
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Clouded_Apollo [dostęp: 18.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Charles J. Sharp. CC BY-SA 4.0.
