Kowal bezskrzydły, kowal dwuplamek (Pyrrhocoris apterus) to powszechnie występujący przedstawiciel rodziny wtykowatych (Pyrrhocoridae), którego łatwo rozpoznać po intensywnie czerwono-czarnym ubarwieniu. Choć wyglądem przypomina niespokrewnionego z nim glinika lulkarza (Corizus hyoscyami), są to odrębne gatunki. Kowal bezskrzydły zamieszkuje rozległe obszary strefy palearktycznej. Spotkać go można od atlantyckich wybrzeży Europy po północno-zachodnie Chiny. Zgłaszano jego obecność także w Stanach Zjednoczonych, Ameryce Środkowej, Indiach oraz Australii. W ostatnich latach obserwuje się rozszerzanie jego zasięgu – zarówno na północ, w kierunku kontynentalnej części Wielkiej Brytanii, jak i na wschód, aż po wybrzeża Morza Śródziemnego. Często tworzy skupiska, zwłaszcza w stadium larwalnym, liczące od kilkudziesięciu do nawet stu osobników.
Rozmnażanie
Kowale bezskrzydłe zwykle przystępują do rozrodu w kwietniu i maju. Dieta owadów opiera się głównie na nasionach lip oraz roślin ślazowatych. Sprawia to, że często spotkać je można w grupach u podstawy pni drzew, po nasłonecznionej ich stronie.
Podczas kopulacji owady przybierają charakterystyczną pozycję tandemową. Samiec i samica pozostają ze sobą połączeni odwłokami. Akt ten może trwać od 12 godzin do nawet 7 dni. Uważa się, że tak długie kopulacje służą samcom jako forma zabezpieczenia nasienia, szczególnie w warunkach silnej konkurencji ze strony innych osobników.
Rozwój kowali bezskrzydłych
W latach 60. XX wieku kowal bezskrzydły stał się bohaterem nieoczekiwanego odkrycia, które zaskoczyło środowisko entomologiczne. Przez dekadę owady te były z powodzeniem hodowane w Pradze, lecz próba ich rozmnażania w identycznych warunkach na Harvardzie zakończyła się fiaskiem. Po piątym stadium larwalnym zamiast przeobrażać się w dorosłe osobniki albo wchodziły w szóste stadium larwalne, albo przyjmowały postać dorosłą, zachowując cechy nimf. Niektóre z nich przechodziły nawet do siódmego stadium, lecz żaden osobnik nie osiągał dojrzałości.
Źródłem problemu – jak się później okazało – były… amerykańskie ręczniki papierowe. Eksperymenty wykazały, że zaburzenia w rozwoju występowały wyłącznie przy użyciu papieru wyprodukowanego w USA. Podobny efekt uzyskano, stosując gazetę „The New York Times”, ale nie „The Times” z Wielkiej Brytanii. Winowajcą okazał się hormon roślinny produkowany przez jodłę balsamiczną (Abies balsamea), rodzimą dla Ameryki Północnej, wykorzystywaną przy produkcji papieru. Substancja ta – juvabion – chemicznie naśladuje hormon młodzieńczy kowali dwuplamkwoych, zaburzając ich rozwój, choć nie wpływa na inne gatunki. To odkrycie uwidoczniło niezwykłą różnorodność receptorów hormonalnych wśród owadów i stało się kamieniem milowym w badaniach nad ekdyzonami i substancjami regulującymi wzrost u bezkręgowców.
Opis
Kowal bezskrzydły osiąga długość około jednego centymetra. Jego ciało jest proporcjonalnie zbudowane. Posiada długie, czteroczłonowe czułki oraz smukłe odnóża zakończone trójczłonowymi stopami, wyposażonymi w przylgi umożliwiające sprawne poruszanie się po różnych powierzchniach. Przetchlinki, czyli otwory oddechowe, umiejscowione są na brzusznej stronie odwłoka. Gatunek pozbawiony jest przyoczek, jednak – jak wszystkie kowalowate – wyposażony został w trichobotria, czyli wrażliwe włoski czuciowe rejestrujące najmniejsze ruchy powietrza. Skrzydła są częściowo uwstecznione. U części osobników dochodzi do silnego ich zredukowania. Zjawisko to określa się jako polimorfizm.
Ubarwienie kowala jest wyraziste i kontrastowe. Głowa, czułki, tarczka, międzykrywki, odnóża oraz odwłok mają kolor czarny. Przedplecze jest czerwone i zdobi je wyraźna czarna plama w centralnej części. Odwłok pokrywa charakterystyczny czerwono-czarny wzór, który – obok niewielkich rozmiarów i braku lotnych skrzydeł – stanowi cechę rozpoznawczą gatunku.
Kowal bezskrzydły – występowanie
Kowal bezskrzydły należy do nielicznej grupy kowalowatych, które zasiedlają niemal całą strefę palearktyczną. Podczas gdy większość spokrewnionych z nim gatunków występuje głównie w strefach paleotropikalnych i subtropikalnych, jego zasięg rozciąga się od zachodniej Europy aż po południowe rejony wschodniej Syberii. Sięga podnóży Ałtaju, południowo-zachodniej Mongolii i północno-zachodnich Chin. Gatunek został również zawleczony do Ameryki Północnej, Ameryki Środkowej, Indii, a nawet Australii.
Na co dzień owada tego można spotkać w skupiskach u podstawy pni drzew liściastych, zwłaszcza lip. Choć jest nieszkodliwy – nie kąsa ludzi i nie przenosi chorób – bywa uznawany za szkodnika w szkółkach drzew oraz w winnicach. Może uszkadzać młode rośliny. Skłonność do życia w grupach to skuteczna strategia odstraszania ptaków. Masowe, kontrastowe ubarwienie działa jak naturalny sygnał ostrzegawczy.
Dieta i strategie przetrwania
Kowal bezskrzydły odżywia się przede wszystkim opadłymi nasionami – najczęściej pochodzącymi z lipy – oraz różnego rodzaju resztkami organicznymi. Chętnie wysysa również soki z martwych owadów, chorych lub umierających gąsienic, dżdżownic czy ślimaków. Jego aparat gębowy typu kłująco-ssącego pozwala mu skutecznie pobierać płyny z rozkładających się organizmów i opadłych owoców. W wyjątkowych sytuacjach potrafi zjeść odchody, a nawet przejawiać zachowania kanibalistyczne.
Mimo że często występuje w dużych skupiskach, sam rzadko pada ofiarą drapieżników. Jego intensywne, ostrzegawcze barwy sygnalizują potencjalnym napastnikom, że nie warto próbować. Kowal jest bowiem nieprzyjemny w smaku. Tylko nieliczne zwierzęta, jak np. borsuki, decydują się na jego zjedzenie.
Zachowanie
Kowal bezskrzydły zasiedla głównie pnie drzew i krzewów, a także glebę oraz ściółkę w ich bezpośrednim sąsiedztwie. W Europie najczęściej spotykany jest na lipach – zarówno drobnolistnej, jak i szerokolistnej – a także na robinii akacjowej i roślinach z rodziny ślazowatych. Tworzy liczne skupiska. Jest wszystkożerny. Jego dieta opiera się na nasionach, owocach i innych rozkładających się tkankach roślinnych, z których wysysa soki. Oprócz tego odżywia się martwymi bezkręgowcami – owadami i ich jajami, mięczakami oraz pierścienicami.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kotek wyspowy – kot wyspowy – kot z Iriomotejimy – kot z Iriomote – kot Iriomote
- Kotek cętkowany – taraj – kot cętkowany
- Czy lis zje kota? Odpowiedź może Cię zdziwić!
- Zaratusztrianizm a początki judaizmu
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Pyrrhocoris_apterus [dostęp: 02.05.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Divotomezove. Attribution.
