Kowalik (zwyczajny), kowalik, bargiel (Sitta europaea) to niewielki ptak z rzędu wróblowych, powszechnie spotykany w całej Europie i regionie palearktycznym. Ma krótki ogon, długi dziób, niebieskoszary grzbiet i charakterystyczny czarny pasek biegnący przez oko. Jego głos to głośne, powtarzające się „dłip”. Wyróżnia się ponad 20 podgatunków tego ptaka, pogrupowanych na trzy główne formy: zachodnioeuropejską – rude podbrzusze i białe gardło, rosyjską – jaśniejsze ubarwienie spodu ciała, oraz wschodnią – zbliżoną do europejskiej, ale pozbawioną białego gardła.
Preferowanym środowiskiem kowalika są stare lasy liściaste lub mieszane z dużymi, wiekowymi drzewami, szczególnie dębami. Pary tworzą trwałe terytoria lęgowe. Gniazdują w dziuplach – zazwyczaj po dzięciołach, rzadziej w naturalnych zagłębieniach. Samica, jeśli otwór wejściowy do dziupli jest zbyt duży, zmniejsza go za pomocą gliny, którą często także wykłada wnętrze gniazda. Składa od sześciu do dziewięciu białych jaj w czerwone plamki na grubym podłożu z wiórków drewna.
Pożywienie kowalika stanowią głównie owady – przede wszystkim gąsienice i chrząszcze. Jesienią i zimą dietę ptaka wzbogacają nasiona oraz orzechy. Pisklęta karmione są głównie bezkręgowcami z dodatkiem nasion. Bargiele zdobywają pokarm na pniach i grubych konarach. Potrafią poruszać się głową w dół. Wyróżnia je to spośród wielu innych gatunków leśnych. Kowalik chętnie korzysta z karmników, jedząc zarówno nasiona, jak i tłuste resztki. Znany jest też z intensywnego gromadzenia zapasów przez cały rok. Jego głównym naturalnym drapieżnikiem jest krogulec zwyczajny.
Choć fragmentacja lasów może prowadzić lokalnie do spadku liczby lęgów, zasięg występowania gatunku nadal się powiększa. Dzięki licznej populacji i ogromnemu obszarowi lęgowemu Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje go za gatunek najmniejszej troski.
Taksonomia
Kowaliki to rodzina niewielkich, podobnie wyglądających ptaków o krępej sylwetce, krótkich ogonach i skrzydłach oraz stosunkowo długich, zaostrzonych dziobach. Wszystkie należą do jednego rodzaju – Sitta. Typowe cechy tej grupy to niebieskoszare upierzenie grzbietu, wyraźny czarny pasek biegnący przez oko i silne nogi przystosowane do wspinaczki. Kowalik zwyczajny (Sitta europaea) tworzy nadgatunek z kilkoma spokrewnionymi gatunkami m.in.: kowalikiem kaszmirskim, kasztanowatym i cynamonowym, z którymi bywał niegdyś uznawany za jeden gatunek.
Po raz pierwszy został opisany w 1758 roku przez Karola Linneusza w jego przełomowym dziele Systema Naturae. Nazwa Sitta pochodzi od starogreckiego słowa „σίττη” (sittē). Oznacza ono właśnie kowalika. Epitet gatunkowy europaea odnosi się do Europy. Angielska nazwa „nuthatch” pojawiła się już w XIV wieku. Wywodzi się od słów „nut” (orzech) i archaicznego „hatch” lub „hack”. Odnosi się do charakterystycznego rozbijania orzechów zaklinowanych w szczelinach.
W 2014 roku Eric Pasquet i współpracownicy opublikowali filogenezę rodzaju Sitta, opartą na analizie DNA jądrowego i mitochondrialnego 21 gatunków. Wskazano wówczas, że grupa europaea jest blisko spokrewniona z kowalikiem skalnym zachodnim i wschodnim. Wewnątrz tej grupy kowalik himalajski wydaje się formą bazalną, a najbliższym krewniakiem kowalika zwyczajnego jest gatunek tybetański (S. nagaensis), a także kaszmirski (S. cashmirensis). Co ciekawe, kowalik białoczelny (S. arctica), dotąd uznawany za podgatunek europejskiego, okazał się genetycznie odrębny.
W 2020 roku zespół kierowany przez Päckerta przeprowadził bardziej szczegółowe badania filogenetyczne. Objęły one bogatą reprezentację podgatunków kowalika zwyczajnego, dzieląc je na trzy główne grupy, nie w pełni pokrywające się z wcześniejszymi klasyfikacjami opartymi na kolorystyce spodniej części ciała. Pierwsza grupa to „kowalik europejski” – obejmuje wszystkie europejskie formy oraz populacje Bliskiego Wschodu. Druga grupa to „kowalik azjatycki” – gniazduje w północnej Azji od Kazachstanu po Koreę i Japonię. Trzecią grupę stanowią podgatunki „kowalika wschodniego”, zamieszkujące południowe obszary Chin i Tajwan.
Zapis kopalny kowalików jest skromny. Zidentyfikowano m.in. wymarły gatunek Sitta senogalliensis z dolnego miocenu we Włoszech oraz nieco młodsze szczątki z Francji. Wskazuje to, że rodzina ta ma stosunkowo młode pochodzenie.
Opis kowalika (zwyczajnego)
Samiec nominatywnego podgatunku kowalika zwyczajnego (Sitta europaea europaea) mierzy około 14 cm długości. Rozpiętość skrzydeł wynosi od 22,5 do 27 cm. Masa ciała waha się między 17 a 28 gramów. Upierzenie grzbietu jest niebieskoszare. Przez oko przebiega czarny pasek. Gardło i spód ciała są białe. Boki i dolna część brzucha mają rdzawo-pomarańczowy odcień, z białymi plamkami w okolicach pokryw podogonowych. Dziób jest mocny i ciemnoszary, z jaśniejszą nasadą żuchwy. Tęczówki są ciemnobrązowe. Nogi i stopy mają barwę jasnobrązową lub szarawą.
Większość podgatunków z grupy S. e. europaea różni się od formy nominatywnej jedynie detalami, głównie odcieniem spodniej części ciała. Wyjątek stanowi wyraźnie odmienny S. e. arctica. Wyróżnia się większym rozmiarem, bardzo jasnym upierzeniem, białym czołem, słabo zaznaczonym paskiem biegnącym przez oko i największym udziałem bieli w ogonie oraz skrzydłach spośród wszystkich podgatunków.
Kowalik porusza się po pniach i gałęziach krótkimi skokami, nie podpierając się ogonem – w przeciwieństwie do wielu innych ptaków nadrzewnych. W locie wyróżnia się spiczastą głową, zaokrąglonymi skrzydłami i krótkim, prostym ogonem. Lata szybko i nisko, z krótkimi, rytmicznymi uderzeniami skrzydeł, które są zamykane między seriami ruchów.
Podgatunek S. e. caesia, najpowszechniejszy w Europie Zachodniej, ma rude podbrzusze z białym gardłem i policzkami. Inne formy zachodnie różnią się głównie tonacją barw na spodzie ciała. Niektóre populacje południowo-wschodnie mają także białe czoło i jasny „brwiowy” pas nad okiem. W Chinach i na Tajwanie występują S. e. sinensis i S. e. formosana. Oba podgatunki mają rude podbrzusze, ale także rudawy, a nie biały, kolor gardła.
Samica jest podobna do samca. Ma nieco bledszy grzbiet, bardziej brązowy pasek biegnący przez oko i mniej nasycony kolor boków oraz brzucha. Młode osobniki przypominają samice. Są jednak mniej kontrastowe, a ich nogi są jaśniejsze. Płeć można dość precyzyjnie określić od około 12. dnia życia na podstawie odcienia boków lub w przypadku podgatunków białobrzuchych, barwy całego spodu ciała.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kowal bezskrzydły – kowal dwuplamek
- Kotek wyspowy – kot wyspowy – kot z Iriomotejimy – kot z Iriomote – kot Iriomote
- Dinozaury z długą szyją – diplodok i brachiozaur!
- Paradoks młodego, słabego Słońca
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_nuthatch [dostęp: 04.05.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Isiwal/Wikimedia Common. CC BY-SA 4.0.
