Czasznica olbrzymia, purchawica olbrzymia (Calvatia gigantea (Batsch) Lloyd) to gatunek grzybów należący do rodziny purchawkowatych (Lycoperdaceae).
Nazewnictwo
Czasznicę olbrzymią po raz pierwszy zdiagnozował w 1786 roku August Johann Georg Karl Batsch, nadając jej nazwę Lycoperdon giganteum. Później gatunek ten zaliczany był do rodzajów Bovista (kurzawka), Langermania (purchawica), Lycoperdon (purchawka). Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę, nadał jej w 1904 roku Curtis Gates Lloyd, przenosząc grzyba do rodzaju Calvatia.
Nazwę polską podał Andrzej Chlebicki w 1997 roku. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako purchawka olbrzymia, kulica kurzawkowata, ale w literaturze fachowej od dawna znany jest jako purchawica olbrzymia. Nazwa podana przez Andrzeja Chlebickiego jest zgodna z aktualną nazwą łacińską.
Morfologia
Czasznica olbrzymia należy do grzybów tworzących największe owocniki. Jej owocniki osiągają 10-60 cm średnicy, a ich obwód sięga do 135 cm, czasami nawet więcej. Są one kuliste lub nieco spłaszczone, u podstawy posiadają sznur białej grzybni.
Perydium jest cienkie. Egzoperydium młodych owocników jest białe i pokryte mączystym nalotem, z czasem ciemnieje i zmienia barwę na jasnoochrową, w końcu na skórzasto-brązową. Endoperydium jest białe, papierowate i podczas dojrzewania również staje się coraz ciemniejsze: szarożółtawe, orzechowe i brudnobrązowe.
Po dojrzeniu perydium pęka w różnych miejscach na całej powierzchni i odsłania się gleba. Przy podstawie owocnika gleba jest słabo rozwinięta i występuje tutaj głównie podglebie, tutaj też owocnik pęka najpóźniej. Gleba jest watowata, zwarta, dołem bardziej gęsta. U młodych owocników jest biała, w miarę ich dojrzewania staje się złotożółta, szarożółta, w końcu oliwkowobrązowa. Po pęknięciu i odpadnięciu perydium przez krótki czas gleba utrzymuje swoją konsystencję, wkrótce staje się proszkowata. Podglebie jest zwarte, trudne do odróżnienia od gleby.
Zarodniki czasznicy olbrzymiej mają kształty od kulistego do szerokojajowatego i występują w rozmiarach 8–5,6 μm. Mają barwę czerwonawobrązowa, a powierzchnię gładką lub nieco brodawkowatą. Każdy zarodnik posiada jedną załamującą światło kroplę.
Występowanie
Czasznica olbrzymia występuje głównie w Ameryce Północnej i Europie – na tych kontynentach jest szeroko rozprzestrzeniona i potwierdzono jej występowanie na wielu stanowiskach. Poza tym występuje na Tajwanie, Nowej Zelandii i w Singapurze. W Polsce jest gatunkiem bardziej rozpowszechnionym w północnej części kraju, na południu rzadko spotykanym.
Owocniki pojawiają się na łąkach, pastwiskach, w parkach i ogrodach, na żyznych, jak i kwaśnych glebach bogatych w azot. W Polsce była gatunkiem ściśle chronionym, od 9 października 2014 roku została wykreślona z listy gatunków grzybów chronionych.
Pierwsze okazy czasznicy olbrzymiej pojawiają się w sierpniu. Grzyb ten rośnie do października, ale często zdarza się, że stare osobniki można znaleźć nawet wiosną kolejnego roku.
Czasznica olbrzymia dzięki swoim rozmiarom jest łatwa do odróżnienia. Jeden z największych znanych owocników, znaleziony w 1955 roku w północnych Czechach, miał wysokość 46 cm, obwód 212 cm i masę 20,80 kg.
Znaczenie kulinarne
Purchawica olbrzymia jest smacznym grzybem jadalnym, jednak do spożycia nadają się tylko młode osobniki. Jak większość grzybów składa się głównie z wody oraz białek, węglowodanów, błonnika, śladowych ilości witamin i składników mineralnych.
W Polsce jednak nie są zbyt chętnie wykorzystywane w celach spożywczych. Ze względu na swoje duże rozmiary często bywają niszczone. W Czechach są chętnie zbierane. Pokrojone w plastry panieruje się je i smaży. Jiri Baier twierdzi, że można dość łatwo hodować je w przydomowym ogródku – wystarczy część dojrzałego owocnika zakopać w ziemi i podlewać.
Medycyna
Z grzyba wytwarza się kalwacynę. Jest to nierozpuszczalny antybiotyk. Laboratoryjne badania wykazały, że u gryzoni wykazuje działanie bakteriobójcze, zwalcza też niektóre rodzaje raka.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Klejówka plamista
- Czernidłak kołpakowaty
- Co Biblia mówi na temat zdrowej diety i odżywiania?
- Jak kawa i kofeina w niej zawarta wpływa na mózg
- Asteroida uśmierciła dinozaury?
- Czy wczesny wszechświat zgubił lit?
Źródła
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Czasznica_olbrzymia
- https://www.ekologia.pl/wiedza/grzyby/purchawica-olbrzymia
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Jerzy Opioła. Licencja: CC BY-SA 4.0.
