Czy Mojżesz był autorem Pięcioksięgu?

Czy Mojżesz posiadał kwalifikacje, aby napisać takie dzieło jak Pięcioksiąg? Z jego treści można wiele wyczytać o autorze. Co detale zawarte w pięciu pierwszych księgach Biblii mówią o ich autorze? Skąd pochodził ich autor? Czy był naocznym świadkiem opisanych wydarzeń?

Autorstwo Mojżesza

Mojżesz był wychowany na dworze faraona, którego córka go adoptowała (Wj 2,10; Hbr 11,24). Edukacja królewskich dzieci w Egipcie obejmowała naukę pisania i czytania¹. Świadczy o tym między innymi ekwipunek pisarski z okresu edukacji Tutanhamona, który odkryto w jego grobowcu.

Według świadectwa Mojżesza on był autorem pierwszych ksiąg Biblii (Wj 17,14; Lb 33,2; Pwt 31,24-26), a także spisał prawa w nich zawarte (Wj 34,27-28; Pwt 31,9.24). Potwierdził to jego następca Jozue, który dysponował „zwojem prawa” napisanym przez Mojżesza (Joz 1,7-8; 8,32). Podobne świadectwo złożyło kilku innych biblijnych pisarzy².

O autorstwie Mojżesza sprawozdali w starożytności między innymi autor Księgi Syracha³, Filon Aleksandryjski⁴, Józef Flawiusz⁵, Talmud i Miszna⁶. Jezus to potwierdził, gdyż powiedział: „Gdybyście jednak wierzyli Mojżeszowi, to byście i Mnie wierzyli. O Mnie bowiem on pisał. Jeżeli jednak jego pismom nie wierzycie, jakżeż moim słowom będziecie wierzyli?” (J 5,46-47 BT).

W Pięcioksięgu są liczne odniesienia do pisarskiej aktywności Mojżesza. Odnotował on miejsca postoju Izraelitów podczas wędrówki do Kanaanu (Lb 33,2). Opisał bitwę z Amalekitami (Wj 17,14). Spisał prawa (Wj 24,4.7; 31,24) i słowa skierowane do niego przez Boga (Wj 24,4; 34,27). Lewici umieścili jego księgę prawa w świątyni obok Arki Przymierza (Wj 31,9-11.24-26).

Biorąc pod uwagę świadectwo starożytnych i wykształcenie Mojżesza nie ma powodu, aby kwestionować jego autorstwo. Nie oznacza to, że napisał każde słowo. Jozuemu przypisano uzupełnienie Pięcioksięgu o końcowe zdania, takie jak: „I nie powstał już prorok w Izraelu równy Mojżeszowi” (Pwt 34,10 UBG), „Tam, w krainie Moabu, według postanowienia Pana, umarł Mojżesz, sługa Pański. I pochowano go w dolinie krainy Moabu naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień” (Pwt 34,5-6 BT)⁷.

Niektórzy teolodzy traktują zwroty w trzeciej osobie za dowód interwencji późniejszego redaktora, na przykład: „Tymi słowami przemawiał Mojżesz do całego Izraela za Jordanem na pustyni” (Pwt 1,1 BT). Jednakże podobnych zwrotów w trzeciej osobie używali inni starożytni autorzy, na przykład Ksenofont, Herodot, Tukidydes, Juliusz Cezar czy Józef Flawiusz, a jednak historycy z tego powodu nie podważają ich autorstwa, gdyż są lepiej zaznajomieni ze starożytnymi konwencjami pisarskimi niż teolodzy.

Pięcioksiąg zawiera prawa dotyczące króla (Pwt 17,14-20), które wydają się anachroniczne, ponieważ monarchia izraelska nastała dopiero kilka wieków później. Na pierwszy rzut oka świadczy to za późniejszym powstaniem, tym bardziej, że przestrogi Mojżesza stały się rzeczywistością za sprawą izraelskich władców (1Krl 10,26; 11,3). Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że Mojżesz był prorokiem Bożym (Pwt 18,15; 34,10), toteż Bóg mógł mu objawić te rzeczy. Ponadto znał z pierwszej ręki złe skłonności monarchów, gdyż wychował się na dworze królewskim. Wiedział też, że w Kanaanie rządzili królowie, dlatego mógł przewidzieć, że także Izraelici zażądają monarchii (Pwt 17,18-20).

Skąd pochodził autor Pięcioksięgu?

Z treści takiego obszernego dzieła jak Pięcioksiąg można wiele wyczytać o jego autorze. Na przykład, czy posiadał informacje z pierwszej ręki? Skąd pochodził? Czy był naocznym świadkiem opisanych wydarzeń?

W pierwszych księgach Biblii występuje więcej imion, nazw i słów zapożyczonych z języka egipskiego niż w reszcie Pisma Świętego⁸. Dla tych, którzy zakładają, że Pięcioksiąg powstał dopiero w czasach babilońskich czy perskich jest to poważny problem, którego nie potrafią przekonująco wyjaśnić po odrzuceniu autorstwa Mojżeszowego.

Geograficzna perspektywa zdradza egipskie pochodzenie autora Pięcioksięgu. Na przykład, opisując żyzny i nawodniony okręg nadjordański w Kanaanie, przyrównał go do delty Nilu (Rdz 13,10), a wymieniając Hebron (Kirjat Arba) wspomniał, że powstał 7 lat przed egipskim Zoan (Lb 13,22). Takie porównania byłyby bez sensu, gdyby Pięcioksiąg powstał setki lat po śmierci Mojżesza, gdy Izraelici znali z pierwszej ręki Hebron i okręg nadjordański, ale nie deltę Nilu czy Zaon.

Wzmianki o klimacie, sekwencji pór roku oraz żniwach w Księdze Wyjścia (Wj 9,31-32) korespondują z Egiptem, a nie Kanaanem. Wymienione w Pięcioksięgu gatunki fauny i flory występowały w Egipcie i na Półwyspie Synajskim, a nie w Kanaanie. Takie drzewa jak akacje rosły w Egipcie i na Synaju, ale nie w Kanaanie, wyjąwszy okolice Morza Martwego. To także świadczy, że autor posiadał wiedzę o florze i faunie Egiptu i Synaju z pierwszej ręki, co koresponduje z życiem Mojżesza, który spędził na tych terenach całe życie.

Mankamenty tezy o późnym pochodzeniu Pięcioksięgu

Liczne szczegóły w Pięcioksięgu nie pasują do hipotezy o jego późnym powstaniu. Na przykład autor Księgi Wyjścia poświęcił ogrom miejsca opisowi Namiotu Spotkania, który od czasów Salomona nie odgrywał już żadnej roli. Jak zauważył Gleason Archer: „Nie ma drugiego takiego przykładu w całej światowej literaturze, aby tak wiele uwagi poświęcono budowli, która nie istniała i nie miała żadnego wpływu na pokolenie, do którego adresowane było opisujące ją dzieło”⁹.

Znamienny jest też brak nazwy Jerozolimy w narracjach Mojżesza o patriarchach. Krytycy zakładają, że Pięcioksiąg powstał, gdy Jerozolima od wieków była stolicą, ale nie wyjaśniają braku wzmianki o niej w pierwszych księgach Biblii. W ten sposób mógł pisać jedynie ktoś taki jak Mojżesz, kto żył przed panowaniem króla Dawida (1011-971), gdy Jerozolima stała się stolicą monarchii izraelskiej.

Autor Tory pisał z przekonaniem o podboju Kanaanu, usunięciu pogańskich bożków i świątyń (Pwt 7,5; 12,2-3). Tak mógł pisać Mojżesz, ale już w okresie sędziów było jasne, że tak się nie stanie. Mojżesz pisał o karze śmierci za bałwochwalstwo (Pwt 13,2-11), która po jego śmierci była czymś nierealnym, ponieważ Izraelici popadli w bałwochwalstwo, a przez to w zależność od Asyryjczyków, Babilończyków i Persów, a wówczas niszczenie pogańskich świątyń i kara za bałwochwalstwo nie wchodziły w grę. Takie zalecenia miały sens jedynie przed wejściem do Kanaanu, za życia Mojżesza.

Mojżesz dysponował wykształceniem i czasem, aby napisać tak wielkie dzieło, jakim są pierwsze księgi Biblii. Posiadał wiedzę o genealogiach patriarchów, znał język i kulturę egipską, klimat i geografię Egiptu oraz Synaju, znał szlaki i formę literacką służącą do spisu toponimów. W jego przepisach widać wpływ praw i zwyczajów mezopotamskich, które znali jego przodkowie, gdyż stamtąd wyszedł Abraham. Przymierza z Pięcioksięgu mają strukturę hetyckich traktatów z połowy II tysiąclecia p.n.e., a więc z czasów Mojżesza, a nie asyryjskich czy późniejszych, które dominowały w I tysiącleciu p.n.e.

Słownictwo, struktury literackie, przepisy i obyczaje występujące w Pięcioksięgu świadczą o powstaniu tego dzieła w II tysiącleciu p.n.e. Najbardziej kwestionują to teolodzy i historycy, którzy nie posiadają głębokiej orientacji w historii i kulturze II tysiąclecia p.n.e. ani dobrej znajomości egipskiego i hebrajskiego.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Czy góra Synaj jest w Arabii Saudyjskiej?
• Czy plagi egipskie mogły mieć naturalne przyczyny?
• Kim była córka faraona, która uratowała Mojżesza?

Przypisy

1. J. K. Hoffmeier, Ancient Israel in Sinai, Oxford 2005, s. 180.
2. Np. 1Krl 2:3; 2Krl 14:6; Ezd 6:18; 7:6; Ne 8:1; 13:1; Dn 9:13; Ml 3:22; Mk 12:19; Łk 2:22; 20:28; J 1:45; Dz 3:22; 26:22; Rz 10:5; 1Kor 9:9; 2Kor 3:15.
3. Księga Syracha, 24:23.
4. Filon z Aleksandrii, De Vita Mosis, 2, 45-46.
5. J. Flawiusz, Przeciw Apionowi, 1:39.
6. Talmud, Baba Batra, 14b; Miszna, Pirqe Awot, 1:1, w: R. Marcinkowski (red.), Miszna, Nezikin (Szkody), Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2022, s. 470.
7. Talmud, Baba Batra, 14b.
8. G. L. Archer, Survey of Old Testament Introduction, Chicago 1974, s. 111-114.
9. Ibid., s. 48.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.