Szprot, sardynka norweska (Sprattus sprattus) to niewielka morska ryba z rodziny śledziowatych (Clupeidae). Odgrywa istotną rolę w europejskim rybołówstwie. Ma srebrzystoszare łuski i jasne, białoszare mięso. Występuje w wodach Europy, Azji Zachodniej i Afryki Północnej. Szprota spotkać można m.in. w Morzu Irlandzkim, Czarnym, Bałtyckim i Hebrydzkim.
Choć z pozoru niepozorna, stanowi ważny element łańcucha pokarmowego mórz i oceanów oraz cenny surowiec dla przemysłu rybnego. Sardynka norweska szczególnie ceniona jest w Skandynawii. Trafia tam zarówno na stoły, jak i do przetwórstwa – w postaci mączki rybnej. W kulinariach ryba wykazuje ogromną wszechstronność. Można ją marynować, wędzić, smażyć, panierować, grillować, piec, gotować, a także konserwować. Delikatne mięso i łatwość obróbki sprawiają, że po szprota chętnie sięga zarówno przemysł, jak i kucharze domowi.
Taksonomia
Szprot został po raz pierwszy opisany przez Karola Linneusza w 1758 roku, w przełomowym, dziesiątym wydaniu Systema Naturae. Uczony nadał mu wówczas nazwę Clupea sprattus. Sklasyfikował go pierwotnie w tym samym rodzaju co śledzia. Późniejsze badania doprowadziły jednak do przeniesienia gatunku do osobnego rodzaju Sprattus.
Wyróżnia się trzy podgatunki tej ryby, zależnie od regionu występowania. Sprattus sprattus balticus, potocznie nazywany szprotem bałtyckim, zamieszkuje wody Morza Bałtyckiego. S. sprattus phalericus spotykany jest w Morzu Śródziemnym, Adriatyku i Morzu Czarnym. Z kolei S. sprattus sprattus występuje w północno-wschodnim Atlantyku. Różnice między podgatunkami wynikają głównie z adaptacji do lokalnych warunków środowiskowych, takich jak zasolenie czy temperatura wody.
Opis szprota
Szprot to niewielka ryba. Dorasta maksymalnie do 16 cm długości. Najczęściej spotyka się osobniki mierzące od 8 do 12 cm. Ma wydłużone i lekko bocznie spłaszczone ciało. Wzdłuż brzucha biegnie charakterystyczny rząd ostrych, przypominających kil łusek. Dolna szczęka jest nieznacznie wysunięta. Na sklepieniu jamy ustnej rzadko występują zęby na kości przedszczękowej. Pokrywy skrzelowe zakończone są gładkim łukiem, pozbawionym mięsistych wyrostków.
Płetwa grzbietowa nie ma kolców. Zawiera od 13 do 21 miękkich promieni. Płetwa odbytowa również pozbawiona została kolców. Liczy od 12 do 23 promieni. Płetwy brzuszne, złożone zazwyczaj z siedmiu (rzadziej ośmiu) miękkich promieni, rozpoczynają się tuż pod lub nieco przed płetwą grzbietową. Grzbiet ryby ma niebieskawy lub zielonkawy odcień. Boki pokrywają srebrzyste łuski. Na ciele nie występują ciemne plamki. Dodatkowo odróżnia to szprota od niektórych pokrewnych gatunków.
Zasięg występowania
Szprot zamieszkuje północno-wschodnią część Oceanu Atlantyckiego. Występuje w wodach Morza Bałtyckiego, Morza Północnego, u wybrzeży południowej Norwegii i Szwecji oraz wokół Wysp Brytyjskich. Spotkać go można także wzdłuż Półwyspu Iberyjskiego, u wybrzeży Maroka, w Morzu Śródziemnym, Adriatyku i Morzu Czarnym. Gatunek dobrze radzi sobie zarówno na otwartym morzu, jak i w zatokach czy estuariach. Potrafi przetrwać nawet przy zasoleniu zaledwie 4‰. Czyni go to wyjątkowo odpornym.
Sardynka norweska tworzy liczne ławice. Odbywa sezonowe migracje. Zimą przemieszcza się w poszukiwaniu pożywienia, a latem w kierunku miejsc rozrodu. W ciągu doby podejmuje również pionowe wędrówki. Nocą unosi się ku powierzchni wody, gdzie intensywnie żeruje.
Szprot – ekologia
Dorosłe szproty żywią się głównie widłonogami – drobnymi skorupiakami planktonowymi z rodzajów Calanus, Pseudocalanus i Temora. Młode osobniki z kolei odżywiają się jajami i larwami tych skorupiaków oraz okrzemkami. Rozród odbywa się niemal przez cały rok. Szczyt przypada między grudniem a kwietniem w regionie Morza Śródziemnego oraz między kwietniem a sierpniem w Morzu Bałtyckim i północno-wschodnim Atlantyku. Tarło może mieć miejsce zarówno w strefach przybrzeżnych, jak i nawet 100 kilometrów od brzegu.
Sardynki norweskie bywają ofiarami pasożyta – widłonoga z gatunku Lernaeenicus sprattae, nazywanego larwą oczną szprota. Wnika on do oka ryby, powodując pogorszenie wzroku, a czasem nawet ślepotę. Silne infestacje mogą prowadzić do śmierci gospodarza.
Zastosowanie
Szproty odgrywają istotną rolę gospodarczą w wielu regionach ich występowania. Poławiane są głównie za pomocą trałowania. Następnie trafiają do przetwórstwa. Produkuje się z nich mączkę rybną, konserwy, ryby wędzone lub są spożywane na świeżo. Często trafiają na patelnię lub pod ruszt. Młode osobniki wykorzystywane są również jako przynęty w wędkarstwie oraz jako karma dla norek.
Wędzone i konserwowane szproty są popularne w wielu krajach północnej Europy, w tym w Polsce, Rosji, krajach bałtyckich, Skandynawii, Niemczech i Irlandii. Często podawane są jako zakąska. Mięso tej ryby zawiera około 10,5% tłuszczu. Jest bogatym źródłem witamin oraz minerałów.
Status
Populacja szprota wykazuje duże wahania liczebności, szczególnie w rejonie Morza Śródziemnego i Czarnego. Jedną z możliwych przyczyn tych jest inwazja żebropława Mnemiopsis leidyi. Jego ekspansja może być związana ze wzrostem temperatury wód. W latach 90. XX wieku połowy komercyjne w tych akwenach gwałtownie spadły. W kolejnej dekadzie nastąpiła częściowa odbudowa zasobów.
Pomimo dużego znaczenia gospodarczego tego gatunku, brakuje wystarczających danych do jednoznacznej oceny jego stanu. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje sardynkę norweską jako „niedostatecznie rozpoznaną” (Data Deficient). Oznacza to, że nie wiadomo, czy populacja jest stabilna, rośnie, czy też spada.
Rozmnażanie
Tarło szprota przypada na wiosnę i wczesne lato. Samica składa ikrę w 8–9 porcjach, Łącznie produkuje od 6 000 do nawet 40 000 ziaren. Jaja mają średnicę od 0,8 do 1,5 mm. Swobodnie unoszą się w słupie wody. Są pelagiczne, podobnie jak larwy, które wylęgają się po 3–4 dniach. Od pierwszych chwil życia młode szproty dryfują w otwartych wodach, zdane na łaskę prądów i warunków środowiskowych. Ten typ rozrodu, typowy dla wielu ryb pelagicznych, pozwala na szybki rozwój populacji w sprzyjających warunkach. Czyni jednak gatunek wrażliwym na zmiany w ekosystemie.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Szczeżuja chińska
- Szczeżuja wielka
- Szarańcza wędrowna
- Co wiedziały starożytne cywilizacje? – cz. 1: Budownictwo
- Co wiedziały starożytne cywilizacje? – cz. 2: Nauka i technika
- Co wiedziały starożytne cywilizacje? – cz. 3: Pochodzenie
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/European_sprat [dostęp: 18.10.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Hans Hillewaert. Licencja:CC BY-SA 4.0.
