Szczeżuja wielka (Anodonta cygnea) to największy spośród rodzimych gatunków małży występujących w Polsce. Należy do rodziny skójkowatych (Unionidae). Zasiedla wody strefy palearktycznej. W ostatnich dekadach liczebność szczeżui wielkiej znacząco spadła. Doprowadziło to do objęcia jej ochroną prawną w wielu krajach Europy Środkowej, w tym w Polsce. Gatunek figuruje także na czerwonych listach zwierząt zagrożonych wyginięciem.
Występowanie
Szczeżuja wielka występuje na rozległym obszarze północnej Eurazji. Spotkać ją można od Półwyspu Iberyjskiego i Wysp Brytyjskich po Kamczatkę. Choć jeszcze niedawno była pospolita, dziś w wielu regionach jej populacje gwałtownie maleją. Gatunek potrafi dostosować się do lokalnych warunków, wykształcając różne formy w zależności od środowiska, w którym bytuje. Właśnie ta elastyczność ekologiczna przez lata pozwalała zwierzęciu przetrwać w zróżnicowanych siedliskach. Obecnie jednak nie chroni go już przed degradacją ekosystemów wodnych.
Ekologia szczeżui wielkiej
Szczeżuja wielka zasiedla wyłącznie czyste i dobrze natlenione wody. Czyni ją to czułym wskaźnikiem ich zanieczyszczenia. Najczęściej występuje w jeziorach, stawach, torfowiskowych zbiornikach wodnych oraz – rzadziej – w wolno płynących rzekach, kanałach melioracyjnych i zbiornikach zaporowych. Jest organizmem rozdzielnopłciowym. Możliwy jest również hermafrodytyzm. Rozmnaża się latem. Wówczas samce uwalniają plemniki do wody, a samice pobierają je przez syfon. Jaja trafiają do zewnętrznych płatów skrzeli, gdzie rozwijają się larwy. Zostają tam aż do wczesnej wiosny. W marcu zostają uwolnione do wody.
Larwa, zwana glochidium, pasożytuje na rybach. Przyczepia się do ich skrzeli, skóry lub płetw, gdzie przebywa w cystach przez kilka tygodni. Dojrzałość płciową szczeżuja osiąga między drugim a trzecim rokiem życia. Żyje nawet kilkadziesiąt lat. Choć dawniej była w Polsce pospolita, dziś występuje rzadko. Główną przyczyną jej zaniku jest chemizacja rolnictwa. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt widnieje jako gatunek zagrożony wyginięciem (EN). Według klasyfikacji IUCN nadal posiada status najmniejszej troski (LC). Odżywia się, filtrując z wody drobne substancje organiczne.
Systematyka
Szczeżuja wielka należy do rodziny skójkowatych (Unionidae). Jest jednym z siedmiu przedstawicieli tej grupy występujących w Polsce. W krajowej literaturze funkcjonuje pod nazwą zwyczajową „szczeżuja wielka”. Gatunek został po raz pierwszy opisany przez Karola Linneusza. Nadał on mu nazwę Mytilus cygnaeus. Obecnie klasyfikowana jest jako Anodonta cygnea.
Budowa
Muszla szczeżui wielkiej osiąga imponujące rozmiary. To największy ze wszystkich rodzimych gatunków małży występujących w Polsce. Jej długość dochodzi zwykle do 200 mm. Na początku XX wieku notowano osobniki mierzące nawet 260 mm. Muszla ma podłużnie owalny kształt, jest cienkościenna, delikatna i niemal równej grubości na całej wysokości. Wierzchołki są silnie przesunięte ku przodowi. Krawędzie grzbietowa i brzuszna biegną równolegle. Koniec muszli znajduje się w osi jej długości.
Powierzchnię zewnętrzną zdobią delikatne, regularne fałdy przyrostowe. Periostrakum – czyli warstwa zewnętrzna muszli – nie jest sfałdowane. Rzeźba muszli embrionalnej przybiera postać drobnych bruzd zgodnych z układem pierścieni przyrostowych. Skrzydełko jest niewielkie. Muszla pozbawiona jest typowego zamka. Brakuje w niej zębów i listew. Rolę połączenia pełni długie wiązadło. Wnętrze muszli jest gładkie, matowo perłowe. Przednie mięśnie (zwieracz i wciągacz nogi) tworzą wspólną strukturę. Tylny mięsień zwieracza i wciągacz nogi połączone są wąskim przesmykiem. Odcisk wyciągacza przybiera kształt półksiężyca.
Kolor muszli jest zmienny – od kremowego, przez oliwkowobrunatny, po rogowy. Skrzela są dość szerokie. Ich wewnętrzne płaty rozszerzają się ku przodowi i łagodnie zwężają ku tyłowi. Tworzą prawie prosty brzeg. Zewnętrzne płaty mają wyraźnie bardziej zaostrzone zakończenia i mocniej wygięte brzegi. Układ pokarmowy obejmuje duży tyflosol oraz rowek jelitowy. Kończą się one w dnie żołądka, w pobliżu ujścia przewodów wątrobotrzustkowych.
Szczeżuja wielka – biologia
Szczeżuja wielka zasiedla śródlądowe wody słodkie – zarówno stojące, jak i wolno płynące. Spotykana jest w jeziorach, stawach, zbiornikach zaporowych, starorzeczach, kanałach i rzekach o spokojnym nurcie. Preferuje dno muliste i głębokości od 1 metra do kilku metrów. Choć najlepiej rozwija się w zbiornikach o dużej trofii, wymaga czystej, dobrze natlenionej wody. Nie toleruje zanieczyszczeń ani deficytów tlenowych. Jest gatunkiem słodkowodnym. Znosi niewielkie zasolenie wody do 0,1–0,2‰.
Podobnie jak inne małże filtrujące, szczeżuja wielka żywi się zawiesiną organiczną – sestonem i detrytusem. Cząstki pokarmowe zatrzymywane są na skrzelach, a następnie kierowane do rynienki brzeżnej i dalej do płatów gębowych.
Zagrożenia i ochrona
Choć szczeżuja wielka jest gatunkiem szeroko rozprzestrzenionym, w wielu krajach Europy Zachodniej i Środkowej jej populacje gwałtownie maleją. W Polsce, gdzie dawniej występowała powszechnie, dziś należy do gatunków rzadkich. Objęta jest częściową ochroną gatunkową. W Polskiej czerwonej księdze zwierząt została sklasyfikowana jako silnie zagrożona (kategoria EN).
Główne zagrożenia dla tego małża wynikają z jego dużej wrażliwości na chemiczne zanieczyszczenia wód i deficyty tlenowe spowodowane zrzutem ścieków. Negatywny wpływ mają także prace hydrotechniczne prowadzące do osuszania dolin rzecznych i likwidacji naturalnych zbiorników. W przeszłości do spadku liczebności przyczyniło się również wykorzystywanie szczeżui jako paszy dla zwierząt gospodarskich. Dziś dodatkowym problemem bywa pozyskiwanie osobników z natury do przydomowych oczek wodnych.
Mimo że w czerwonej liście IUCN z 2015 roku gatunek figuruje jeszcze jako najmniejszej troski (LC), w wielu krajach – w tym w Niemczech, Austrii, Irlandii, Czechach i Norwegii – wpisano go już na lokalne listy gatunków zagrożonych.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Szablak krwisty
- Sumik karłowaty – sumik amerykański – amerykański sumik karłowaty
- Człowieczeństwo, czyli jak pozostać człowiekiem?
- Zaćmienie Słońca – dlaczego to takie wyjątkowe zjawisko?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Swan_mussel [dostęp: 17.10.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Boldie. Licencja: CC BY-SA 3.0.
