Karaś pospolity, karaś (Carassius carassius) to średniej wielkości przedstawiciel rodziny karpiowatych (Cyprinidae). Powszechnie występuje w północnej części Europy. Nazwa gatunku wywodzi się z dolnoniemieckich określeń karusse lub karutze. Ich źródłem może być średniowiecznołacińskie słowo coracinus. Odnosi się ono do pewnego gatunku ryby rzecznej.
Zasięg występowania
Karaś pospolity to szeroko rozpowszechniony gatunek ryby w Europie. Występuje od Anglii aż po Rosję. Spotykany jest także na dalekiej północy – koło podbiegunowe w Skandynawii. Na południu jego zasięg sięga środkowej Francji i rejonu Morza Czarnego. Zasiedla głównie jeziora, stawy i wolno płynące rzeki. Ustalono, że gatunek jest rodzimy również dla Anglii, a nie został tam introdukowany.
Jako średniej wielkości przedstawiciel karpiowatych, karaś pospolity osiąga zazwyczaj około 15 centymetrów długości. Jego masa rzadko przekracza 2 kilogramy. Zarejestrowano jednak przypadek samca mierzącego aż 64 centymetry i ważącego 3 kilogramy.
Młode osobniki mają złocisto-brązowe ubarwienie, które wraz z wiekiem ciemnieje. Dorosłe ryby cechują się ciemnozielonym grzbietem, głębokim brązem na górnych bokach i złotym odcieniem w dolnych partiach ciała i na brzuchu. Płetwy przybierają odcień czerwony lub pomarańczowy, choć występują również inne warianty barwne. Charakterystyczną cechą rozpoznawczą jest wypukle zaokrąglona płetwa grzbietowa — w odróżnieniu od płetw wklęsłych u mieszańców z karaśiem srebrzystym (Carassius gibelio) lub złotą rybką.
Karaś pospolity to gatunek typowy dla rodzaju Carassius. Przyczyniło się to do taksonomicznych niejasności w odniesieniu do blisko spokrewnionych gatunków azjatyckich.
Istnieją udokumentowane przypadki krzyżowania się karasia pospolitego z udomowioną lub zdziczałą złotą rybką. Choć powstałe w warunkach laboratoryjnych mieszańce są z reguły bezpłodne lub niemal bezpłodne, to problem ewentualnego skażenia genetycznego populacji rodzimych budzi niepokój. F1, czyli pierwsze pokolenie mieszańców, wykazuje efekt heterozji —sprawniej zdobywa pokarm i jest bardziej odporne na drapieżniki niż rodzice. Potencjalnie może to zagrażać stabilności populacji karasia pospolitego.
Ochrona przed drapieżnikami – karaś pospolity
Karaś pospolity może zmieniać kształt ciała. Stanowi to skuteczny mechanizm obronny przed drapieżnikami. W środowiskach wodnych, w których występują ryby drapieżne, populacje karasi mogą przechodzić indukowaną transformację morfologiczną — z formy smukłej w formę głębokocielesną. Taki kształt ciała utrudnia drapieżnikom połknięcie zdobyczy. Szeroki tułów nie mieści się łatwo w ich paszczy.
Co istotne, forma głębokocielesna nie jest trwała. Pojawia się tylko w warunkach zagrożenia ze strony drapieżników. Gdy ich obecność zanika, karaś może powrócić do smuklejszego kształtu. Sugeruje to, że przyjęcie formy ochronnej wiąże się z kosztami przystosowawczymi. Badania wykazały, że karasie o głębokim ciele mają osłabiony układ odpornościowy — w szczególności niższy poziom naturalnych przeciwciał w porównaniu do osobników o ciele smukłym. Dodatkowo, ryby o szerokim tułowiu rosną wolniej. Wskazuje to na kompromis między strategią obronną a tempem wzrostu i alokacją zasobów energetycznych.
Fizjologia
Karaś pospolity wykazuje niezwykłe zdolności przystosowawcze do trudnych warunków środowiskowych, szczególnie zimą. Jako jeden z nielicznych kręgowców potrafi przetrwać bez tlenu (anoksję). Wykorzystuje fermentację beztlenową jako główne źródło energii. Zamiast typowego dla większości organizmów nagromadzenia mleczanu, przekształca go w etanol, który następnie wydala przez skrzela do otaczającej wody. Unika tym samym zakwaszenia tkanek.
Ta unikalna adaptacja najpełniej ujawnia się zimą, gdy powierzchnię zbiorników wodnych pokrywa lód, odcinając dostęp do tlenu atmosferycznego. W takich warunkach karaś może przeżyć nawet do 140 dni. Potwierdziły to badania laboratoryjne. Kluczowe znaczenie ma tu niska temperatura. Spowalnia tempo metabolizmu, zwiększając szanse przeżycia.
Proces fermentacji zachodzi głównie w mięśniach, ale również w wątrobie. Szlak metaboliczny obejmuje przemianę mleczanu w pirogronian, a następnie w aldehyd octowy, który redukowany jest do etanolu. Złota rybka, bliski krewniak karasia, posiada podobną zdolność, choć w znacznie mniejszym zakresie.
Latem karaś także może uruchomić ten awaryjny mechanizm, ale tylko na krótko. Fenotyp zimowy, charakteryzujący się zwiększoną tolerancją na beztlenowe warunki, pozwala na znacznie dłuższe przeżycie. Wydalanie etanolu, w przeciwieństwie do kwasu mlekowego, nie wiąże się z poważnymi konsekwencjami metabolicznymi, dzięki czemu karaś unika skutków ubocznych typowej fermentacji beztlenowej.
Siedliska karasia pospolitego
Karaś pospolity występuje niemal w całej Europie, z wyjątkiem zlewiska Oceanu Lodowatego, północnej Szkocji, Irlandii, zachodnich krańców Półwyspu Iberyjskiego, południowych i środkowych Włoch oraz zachodniej części Bałkanów. Na wschodzie jego zasięg sięga daleko poza Ural. Spotykany jest także w dorzeczach największych rzek Syberii, aż po Lenę.
Preferuje niewielkie, płytkie zbiorniki wodne, takie jak starorzecza, torfianki i glinianki. W Polsce można go spotkać niemal we wszystkich nizinnych wodach śródlądowych — zarówno stojących, jak i wolno płynących. Najchętniej zasiedla miejsca z miękkim, mulistym dnem i gęstą roślinnością wodną, zwykle w pobliżu brzegów. Choć na szeroką skalę nie jest hodowany, niewielkie ilości karasia trafiają także do stawów rybnych.
Gatunek wykazuje wyjątkową odporność na niekorzystne warunki tlenowe. Potrafi przetrwać w środowiskach o bardzo niskiej zawartości tlenu, a nawet wysokim stężeniu siarkowodoru i dwutlenku węgla. W takich skrajnych warunkach środowiskowych może tworzyć formę karłowatą – o smukłym, wydłużonym ciele, która w wieku 8 –10 lat osiąga zaledwie 9–10 cm długości.
Rozród
Okres tarła karasia pospolitego przypada na okres od maja do lipca. Samice składają nawet 200 000 jaj, zazwyczaj w kilku partiach. Do rozrodu dochodzi na płytkich, dobrze nasłonecznionych stanowiskach, porośniętych roślinnością wodną. To właśnie do liści i łodyg samice przyklejają jaja. Wylęg larw następuje po 5–7 dniach, w zależności od temperatury wody.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Ostrosz – ostrosz drakon
- Nestor kea
- Jakie zwierzęta żyją najdłużej, a jakie najkrócej?
- Czy astronomowie znaleźli sfery Dysona?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Crucian_carp [dostęp: 18.05.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Viridiflavus. CC BY-SA 3.0.
