Muchołówka mała

Strona głównaEncyklopedia zwierzątPtakiMuchołówka mała

Muchołówka mała (Ficedula parva) to drobny ptak śpiewający z rodziny muchołówkowatych. Gniazduje we wschodniej Europie oraz w Azji Środkowej. Zimy spędza w Azji Południowej. Na zachodzie Europy jest regularnym migrantem przelotnym. Dawniej za podgatunek muchołówki małej uznawano azjatycki gatunek Ficedula albicilla, który wyróżnia się czerwonawym gardłem otoczonym szarym upierzeniem oraz odmiennym śpiewem. Obecnie jest on traktowany jako odrębny gatunek – muchołówka rdzawogłowa (Pallas, 1811).

W szacie godowej samiec muchołówki małej, mierzący zaledwie 11–12 cm, jest brunatny od góry, biały od spodu, z szarą głową i intensywnie pomarańczowym gardłem. Czarny dziób ma charakterystyczny, szeroki, lecz ostro zakończony kształt, typowy dla owadożerców polujących w locie. Oprócz chwytania owadów w powietrzu ptaki te przeczesują liście dębów w poszukiwaniu gąsienic. Czasem sięgają także po jagody. U nasady zewnętrznych sterówek widnieje białe pole. Ogon, często podrywany ku górze, zdradza obecność ptaka podczas czatowania na ofiary. Zimą muchołówki małe milkną. Ograniczają się do charakterystycznego odgłosu „czip-czip-chr-rrr”. W okresie lęgowym samce wyśpiewują melodyjne gwizdy, przypominające śpiew muchołówki żałobnej.

Samce poza sezonem lęgowym, samice oraz młode osobniki mają brązowe głowy. Nie posiadają pomarańczowego gardła, jednak łatwo odróżnić je od innych muchołówek z rodzaju Ficedula po drobnej sylwetce i wzorze na ogonie, który przypomina odwróconą ciemną literę T na tle białych boków.

Muchołówki małe zamieszkują głównie liściaste lasy, zwłaszcza w pobliżu wód. Budują otwarte gniazda w dziuplach drzew lub innych zakamarkach. Składają od 4 do 7 jaj. Badania prowadzone w Polsce w latach 1973–2002 wykazały, że samce powracają na lęgowiska coraz wcześniej, w związku z rosnącymi temperaturami.

Nazwa rodzajowa Ficedula pochodzi z łaciny. Odnosi się do drobnego ptaka zjadającego figi (ficus – „figa”), którego dawniej uważano za zimową formę kapturki. Epitet gatunkowy parva oznacza po łacinie „mały”.

Systematyka

Muchołówka mała jest gatunkiem monotypowym. Oznacza to, że nie wyróżnia się w jej obrębie podgatunków. W przeszłości za jej podgatunki uznawano muchołówkę rdzawogardłą (Ficedula albicilla), zasiedlającą tereny znacznie dalej na wschód, aż po wschodnią Syberię, a także niekiedy muchołówkę kaszmirską (Ficedula subrubra).

Występowanie muchołówki małej

Muchołówka mała to przede wszystkim gatunek wschodnioeuropejski. W sezonie lęgowym zasiedla środkową Europę – od nizin po wysokie góry. Występuje od Finlandii, Archangielska i południowej Szwecji, przez środkową i wschodnią część Europy Południowej, aż po południe Albanii i północną Grecję. Zachodnią granicę jej zasięgu wyznaczają: Dania, Holandia, Austria, wschodnie Niemcy (w tym Bawaria, Brandenburgia i Saksonia) oraz Słowenia. Wschodnią – pasmo Uralu. To ptak odbywający dalekie wędrówki. Izolowane populacje spotykane są nawet na Kaukazie. Zimowiska muchołówki małej mieszczą się głównie w Pakistanie oraz w północnych, zachodnich i środkowych Indiach. Sięgają miejscami zachodniego Bangladeszu, Bhutanu, a sporadycznie rejonu Morza Śródziemnego, Półwyspu Synaj, Iranu, Afganistanu i Zatoki Perskiej. Jej trasy migracji różnią się od tras większości europejskich ptaków wędrownych, które zimują w Afryce lub na Półwyspie Arabskim.

W Polsce to gatunek nieliczny lub bardzo nieliczny, choć we wschodniej części kraju lokalnie występuje w średnich zagęszczeniach. Według danych Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL) z lat 2013–2018, krajowa populacja lęgowa liczy od 16 do 32 tysięcy par. Najliczniej ptaka tego spotkać można na Pomorzu, Mazurach, Podlasiu i Podkarpaciu. Gniazduje także w północnej Wielkopolsce oraz na Mazowszu, zwłaszcza w okolicach Warszawy, Wyszkowa i Siemiatycz, a także na Wyżynie Łódzkiej, w Górach Świętokrzyskich i lokalnie na Lubelszczyźnie – w Lasach Parczewskich, Sobiborskich czy Strzeleckich. Muchołówka mała bywa obserwowana w łuku Karpat, na Roztoczu, w Beskidzie Żywieckim, Makowskim, Śląskim, Małym i Wyspowym. Zagęszczenie tego ptaka w buczynach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej wynosi od 0,5 do 0,9 par na 10 ha, na Ziemi Przemyskiej 0,7–1,3 par, na Podlasiu 0,7–1,2 par, na Roztoczu 1,5–2,5 par, a w Puszczy Bukowej 1,0–1,8 par lęgowych. W górach jej areały sięgają regla górnego na wysokości do 1100 m n.p.m. Na zachodzie kraju gatunek występuje rzadko. W Lubuskiem w latach 80. odnotowano zaledwie pięć stanowisk. W Wielkopolsce żyje 150–170 par, a na Śląsku populacja jest rozproszona.

W Polsce muchołówka mała przebywa od maja do września, czasem jeszcze w październiku. Zdarza się ją spotkać nawet na obrzeżach osiedli w Szczecinie, Warszawie, Białymstoku i Trójmieście, a także w parkach Poznania czy Kórnika. Wśród parków narodowych najliczniej występuje w Białowieskim, Drawskim, Bieszczadzkim i Magurskim. Liczebność szacuje się tam na 140–200 par. Tylko w Puszczy Białowieskiej żyje około 1300–1400 par tych ptaków.

Według danych BirdLife International z 2015 roku europejska populacja muchołówki małej liczy od 3,29 do 5,09 miliona par lęgowych. Starsze szacunki z 2000 roku wskazują, że najliczniejsze populacje występują w Rosji (od 1 do 10 milionów par), na Białorusi (60–100 tys. par), Łotwie (50–80 tys.), w Słowacji (50–100 tys.), Rumunii (20–40 tys.) oraz na Litwie (15–25 tys. par).

Śpiew

Śpiew muchołówki małej to delikatne, wysokie dźwięki przypominające dzwoneczki, o miękko opadającym tonie. Brzmią jak „tink, tink, tink, daj, daj, daj, da”. Głos wabiący to krótkie „srr”, „ile” czy „juljo”. Przypomina odgłosy wydawane przez czyżyka. Najczęściej można usłyszeć czysty, nieco narzekający śpiew samców, które z wyeksponowanych gałęzi wyśpiewują swoje trele przede wszystkim w maju i czerwcu.