Kwezal herbowy – quetzal (Pharomachrus mocinno) to niewielki ptak zamieszkujący wilgotne lasy górskie Ameryki Środkowej i południowego Meksyku, przede wszystkim charakterystyczne dla tego regionu lasy mgielne. Należy do rodziny trogonów (Trogonidae). Naukowcy wyróżniają dwa podgatunki kwezala herbowego: P. m. mocinno oraz P. m. costaricensis. Dieta quetzala, jak u innych przedstawicieli rodzaju, jest głównie roślinna. Ptak szczególnie upodobał sobie owoce drzew z rodziny wawrzynowatych (Lauraceae). Od czasu do czasu uzupełnia jadłospis o drobne zwierzęta: owady, ślimaki, żaby, jaszczurki.
Gatunek słynie ze spektakularnego ubarwienia i wyraźnego dymorfizmu płciowego. Samce przyciągają uwagę intensywnie zielonym, opalizującym upierzeniem, czerwonym brzuchem i białym spodem ogona. U samic barwy są znacznie bardziej stonowane. Przeważają szarości, brązy i zielenie, a ogon jest krótszy. Do gniazdowania kwezale wykorzystują dziuple w spróchniałych drzewach, często pozostawione przez dzięcioły. Samiec wysiaduje jaja w ciągu dnia, samica w nocy. Ptaki składają zazwyczaj od jednego do trzech jaj. Pisklęta wykluwają się po 17–19 dniach.
Kwezal wykazuje migracje wysokościowe. W czasie lęgów przenosi się z niższych partii gór do gęstych koron drzew. Niestety, mimo symbolicznego znaczenia w kulturze Mezoameryki, jego przyszłość stoi pod znakiem zapytania. W Czerwonej Księdze IUCN widnieje jako gatunek bliski zagrożenia (Near Threatened). Jego głównym wrogiem jest utrata siedlisk. W tradycji Majów i Azteków kwezal był związany z bóstwem Quetzalcoatlem. Dziś jest narodowym symbolem Gwatemali. Widnieje na fladze, godle i nadaje nazwę walucie tego kraju.
Taksonomia
Kwezal herbowy został po raz pierwszy opisany naukowo w 1832 roku przez meksykańskiego przyrodnika Pablo de la Llave. Należy do rodzaju Pharomachrus, obejmującego pięć gatunków ptaków tropikalnych, potocznie nazywanych kwezalami. Choć termin „kwezal” najczęściej odnosi się do barwnego Pharomachrus mocinno, w rzeczywistości obejmuje wszystkie gatunki z rodzajów Pharomachrus oraz Euptilotis.
Niektórzy badacze uważają, że bliskim krewnym kwezala herbowego jest kwezal czubaty (Pharomachrus antisianus). Prowadzi to do hipotez, że może on być jego podgatunkiem lub że oba tworzą tak zwany nadgatunek.
Nazwa rodzajowa Pharomachrus pochodzi z greki. Odwołuje się do wyglądu ptaka. Pharos oznacza „płaszcz” lub „okrycie”, a makros – „długi”. Z kolei słowo „quetzal” ma korzenie w języku Nahuatl, używanym przez Azteków. Quetzalli znaczyło pierwotnie „wzniosłe pióro”, a w dalszym znaczeniu „pióro ogona kwezala”. Qquetzaltotōtl to zatem „ptak o piórach kwezala”, czyli po prostu „kwezal”.
Wyróżnia się dwa podgatunki: P. m. mocinno oraz P. m. costaricensis. Status taksonomiczny tego drugiego nadal budzi dyskusje. Część ornitologów uważa go za odrębny gatunek. Nazwę Pharomachrus mocinno Pablo de la Llave nadał na cześć innego meksykańskiego przyrodnika, José Mariano Mociño, uczestnika jednej z pierwszych ekspedycji naukowych do Gwatemali. Nazwa gatunkowa mocinno to łacińska forma jego nazwiska.
Opis kwezala herbowego
Kwezal herbowy to największy przedstawiciel rodziny trogonów. Długość ciała tego ptaka wynosi od 36 do 40 cm. Samce podgatunku nominatywnego wyróżniają się spektakularnie długimi piórami ogonowymi, które mogą osiągać nawet ponad 100 cm. Średnia długość tych ozdobnych piór wynosi około 75 cm. P. m. costaricensis jest nieco mniejszy. Ma krótsze skrzydła, dziób i pióra ogonowe, których długość waha się od 32 do 86 cm, przy medianie 63 cm. Masa ciała samca podgatunku nominatywnego to około 210 gramów.
Charakterystyczne dla ptaka jest jaskrawe, mieniące się upierzenie. Ciało ma odcienie zieleni, od złocistej po fioletowoniebieską. Pierś i brzuch są intensywnie czerwone. W zależności od kąta padania światła, pióra mogą połyskiwać na zielono, kobaltowo, limonkowo, żółto lub ultramarynowo. U samców w okresie lęgowym szczególnie imponujące są zielone pokrywy ogonowe, które całkowicie zakrywają ogon i sięgają daleko poza ciało. Choć ptak wydaje się zielony, w rzeczywistości jego pióra zawierają brunatny barwnik – melaninę. Efekt kolorystyczny to wynik strukturalnego załamania światła.
Skrzydła ptaka są również nietypowe. Długie pokrywy skrzydłowe tworzą postrzępiony kontur. Samce mają hełmowaty czubek z piór. Dziób u dojrzałych samców jest żółty, u samic – szary, częściowo przykryty zielonymi nitkowatymi piórkami. Lśniące pióra zapewniają doskonały kamuflaż w koronie drzew podczas deszczu. Cienka i delikatna skóra została „opancerzona” grubym upierzeniem. Duże oczy pomagają dostrzegać ruch w zacienionym lesie mglistym.
Pieśń kwezala to sekwencja dźwięcznych, miękko przeciąganych tonów, często zaskakująco melodyjnych: keow, kowee, keow, k’loo, keeloo.
Zasięg występowania
Kwezal herbowy zasiedla wilgotne, górskie lasy deszczowe, porośnięte bujną roślinnością, na wysokościach od 900 do 3200 metrów n.p.m. Preferuje górną i środkową warstwę koron. Można go spotkać również w wąwozach i na skalnych urwiskach. Gniazduje w próchniejących pniach, martwych drzewach oraz opuszczonych dziuplach dzięciołów. Jaskrawe upierzenie, choć spektakularne, wtapia się w zielone tło wilgotnego lasu i zapewnia skuteczny kamuflaż.
Zasięg występowania gatunku obejmuje obszar od południowego Meksyku (południowa Oaxaka i Chiapas) aż po zachodnią Panamę (prowincja Chiriquí). Podgatunek P. m. mocinno zamieszkuje południowy Meksyk, Gwatemalę, Honduras, północny Salwador oraz północno-zachodnią Nikaraguę. P. m. costaricensis z kolei występuje wyłącznie w Kostaryce i zachodniej Panamie. Oba podgatunki oddziela tak zwane Obniżenie Nikaraguańskie – rozległy, niziny pas terenu o długości 600 km i szerokości 50 km, w którym leżą dwa największe jeziora Ameryki Środkowej: Managua i Nikaragua. Tereny te są ubogie w siedliska lęgowe. Skutkuje to izolacją geograficzną populacji.
Kwezal jest ptakiem sezonowo wędrownym. Po okresie lęgowym, trwającym zazwyczaj od marca do czerwca, przemieszcza się z niższych partii górskich lasów deszczowych na zbocza Pacyfiku. Spędza tam od trzech do czterech miesięcy (lipiec–październik), po czym migruje na zbocza Atlantyku. Liczebność kwezali na obszarach lęgowych silnie koreluje z ogólną liczbą owocujących gatunków roślin, choć powiązanie z samą rodziną wawrzynowatych, kluczową w ich diecie, jest jedynie słabe.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kur bankiwa – bankiwa
- Kudu wielkie
- Czy łabędź odlatuje na zimę, a jeśli nie, to dlaczego?
- Czy węgiel świadczy o potopie?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Resplendent_quetzal [dostęp: 21.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Cephas. CC BY-SA 4.0.
