Purchawka oczkowana, czasznica oczkowata (Bovistella utriformis (Bull.) Demoulin & Rebriev) to gatunek grzybów z rodziny purchawkowatych (Lycoperdaceae).
Purchawka oczkowana po raz pierwszy została opisana w roku 1791 przez Jeana Baptistea Françoisa Bulliarda, który nadał jej nazwę Lycoperdon utriforme. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę, nadali mu Demoulin i Rebriev w roku 2017. Nazwę purchawka oczkowana podał Feliks Berdau w 1876 r.
W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako: prochówka, purchawka macicowata, czasza oczkowa, czasza oczkowata. Władysław Wojewoda w 2003 r. zaproponował nazwę: czasznica oczkowata. Po przeniesieniu grzyba do rodzaju Bovistella (kurzaweczka) wszystkie nazwy polskie stały się niespójne z nazwą naukową.
Morfologia
Owocnik grzyba ma średnicę do 15 cm, o krótko maczugowatym lub kulistobulwowatym kształcie. Na szczycie zwykle jest nieco spłaszczony, może też być pomarszczony lub płytko dołkowany. Otoczony jest dwuwarstwowym perydium. Zewnętrzna jego warstwa (egzoperydium) początkowo jest biała i pilśniowata, potem szarobrązowa i popękana na wielokątne poletka o średnicy około 5 mm lub piramidki powstałe z połączonych kolców.
W trakcie dojrzewania owocnika egzoperydium łuszczy się i odpada, odsłaniając wewnętrzną warstwę (endoperydium) o papierowatej konsystencji i barwie szarobrązowej, orzechowej, oliwkowobrązowej lub brązowej. Po dojrzeniu zarodników endoperydium pęka na szczycie na nieregularne płaty, które całkowicie lub częściowo odpadają aż do granicy z podglebiem. Jest ono dobrze rozwinięte, początkowo białawe, potem szarobrązowe, w końcu brązowe. Od gleby oddziela go cienka, brązowa pseudodiafragma.
Znajdująca się w górnej części owocnika gleba początkowo jest biaława, potem oliwkowa, w końcu ciemnobrązowa. Dolna część owocnika (podglebie) jest dość trwała i często utrzymuje się na ziemi aż do następnego lata. Zarodniki mają barwę zielonkawożółtą do ciemnobrązowej o 4-5 µm średnicy, są kuliste, gładkie z kroplą wewnątrz, czasami posiadają krótką sterygmę.
Włośnia ma barwę od jasno oliwkowej do szarobrązowej. Jej strzępki są o grubości około 10 µm. Rozgałęziają się dichotomicznie, są cienkościenne, nieseptowane i posiadają liczne szczelinowate jamki.
Występowanie
Purchawka oczkowana jest szeroko rozprzestrzeniona na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego. Występuje w Europie, kontynentalnej Azji, Japonii, Ameryce Północnej, Meksyku, ale również w południowej Afryce. W Polsce jest to gatunek dość pospolity.
Obszarami najczęstszego pojawiania się tego grzyba są tereny poza lasem, na suchych łąkach, wrzosowiskach, pastwiskach, zaroślach, przy drogach, w gąszczach jałowca, na opuszczonych polach uprawnych. Rzadko można ją spotkać w lasach i parkach.
Owocniki wytwarza na ziemi od maja do listopada, czasami tworząc tzw. czarcie kręgi.
Znaczenie kulinarne
Purchawka oczkowana to grzyb jadalny, wartościowy pod względem kulinarnym. Wykorzystuje się tylko młode owocniki, w przekroju całkowicie białe, które jednak nadają się tylko do suszenia lub smażenia. Stare i wyschnięte owocniki służyły kiedyś do odymiania pszczół w ulach.
Prowadzone w 2005 r. badania naukowe wykazały, że purchawka oczkowana zawiera wiele substancji o działaniu antybakteryjnym. Grzyb ten wykazuje też słabe działanie przeciwgrzybicze.
Badania bioakumulacji różnych pierwiastków przez 28 gatunków grzybów jadalnych wykazały, że purchawka oczkowana najbardziej z nich wszystkich akumuluje cynk (251,9 mg Zn/kg grzybów) oraz miedź (282,1 mg Cu/kg grzybów).
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Boczniak ostrygowaty
- Muchomor rdzawobrązowy
- Co jeść w pracy, żeby zachować efektywność?
- Czy nasz wszechświat powstał w laboratorium?
- Durupinar – czy Arka Noego została odnaleziona?
Źródła
- https://grzybofil.pl/purchawka-oczkowata/
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Purchawka_oczkowana
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Jerzy Opioła. Licencja: CC BY-SA 4.0.
