Paszczak australijski (Podargus strigoides) to gatunek ptaka z rodziny lelkowatych. Występuje powszechnie na kontynencie australijskim oraz na Tasmanii. Ten krępy ptak o dużej głowie, prowadzi nocny tryb życia. Ma upierzenie w stonowanych barwach. Często mylony jest z sową. W rzeczywistości nie jest z nią spokrewniony.
Nazewnictwo
W przeszłości paszczak australijski bywał błędnie nazywany „mopoke” lub „mopawk” – nazwami zarezerwowanymi właściwie dla sowicy australijskiej (Ninox boobook). Powodem tej pomyłki było podobieństwo odgłosów wydawanych przez oba gatunki, które nocą łatwo ze sobą pomylić.
Taksonomia paszczaka australijskiego
Paszczak australijski został po raz pierwszy opisany w 1801 roku przez angielskiego przyrodnika Johna Lathama. Nazwa gatunkowa strigoides pochodzi od łacińskiego strix – „sowa” oraz -oides – „kształtny” lub „przypominający”. Odnosi się to do sowopodobnego wyglądu ptaka. Gatunek należy do rodzaju Podargus, który obejmuje trzy australijskie gatunki lelkowatych: paszczaka australijskiego, marmurkowego oraz papuaskiego. Wszystkie tworzą wyraźnie wyodrębnioną grupę w obrębie rzędu lelkowców (Caprimulgiformes).
Choć ptaki te są często mylone z sowami, ich najbliższymi krewnymi są tłuszczaki, puchacze i lelkowce.
Obecnie wyróżnia się trzy podgatunki paszczyka australijskiego:
- P. s. phalaenoides występuje w północnej Australii, aż po Wielką Pustynię Piaszczystą, Wyżynę Barkly i Zatokę Karpentaria w Queenslandzie,
- P. s. brachypterus zamieszkuje Australię Zachodnią, na północ aż do Wielkiej Pustyni Piaszczystej, na północny wschód po Channel Country w Queenslandzie, a na południowy wschód po region Murray Mallee w Wiktorii,
- P. s. strigoides występuje we wschodniej i południowo-wschodniej Australii. Ptaka spotkać można od okolic Cooktown na północy, przez zachodnie obrzeża Wielkich Gór Wododziałowych, aż po Tasmanię.
Opis paszczaka australijskiego
Paszczak australijski to ptak o krępej sylwetce i dużej głowie. Osiąga długość od 34 do 53 cm. Masa ciała w naturze sięga 680 gramów. Osobniki żyjące w niewoli mogą ważyć więcej. Samce podgatunku nominatywnego ważą średnio 354 g, a samice – 297 g, przy rozpiętości od 157 do 555 g. W przypadku podgatunku P. s. brachypterus średnia waga (dla osobników bez określonej płci) wynosi 278 g, a dla P. s. phalaenoides – od 205 do 364 g. Pod względem masy ciała paszczak australijski jest więc nieco mniejszy od swojego krewniaka – paszczaka papuaskiego.
W warunkach naturalnych ptaki dożywają 14 lat. W niewoli mogą przekroczyć 30. Charakteryzują się zwartą budową, zaokrąglonymi skrzydłami i krótkimi nogami. Ich dziób jest szeroki, mocny, oliwkowoszary do niemal czarnego, z haczykowatym zakończeniem i charakterystycznymi pękami szczecinek u nasady. Oczy są duże i żółte. Cechę tę dzieli z sowami. W odróżnieniu od nich nie są one jednak skierowane do przodu.
Wyróżnia się trzy odmiany barwne paszczaka australijskiego. Najczęściej spotykaną u obu płci jest forma szara. Samce mają srebrnoszare wierzchy ciała z czarnymi pręgami, a spody – jaśniejsze, z białymi poprzecznymi paskami oraz brązoworudymi cętkami. Samice są zazwyczaj ciemniejsze i bardziej rudawe. U samic podgatunku P. s. strigoides występuje forma kasztanowa, a u P. s. phalaenoides – rdzawa. Udokumentowano także rzadkie przypadki ptaków z białym, leucystycznym lub albinoskim upierzeniem.
Kamuflaż
Paszczak australijski mistrzowsko wykorzystuje upierzenie maskujące i mimikrę, by wtopić się w otoczenie. W ciągu dnia ptaki siadają nisko na gałęziach drzew, przybierając pozycję, która czyni je niemal niewidocznymi. Ich srebrnoszare pióra, pokryte wzorami w odcieniach bieli, czerni i brązu, doskonale imitują fakturę złamanej, postarzałej gałęzi. W jasnym świetle dnia ptak zlewa się z tłem tak skutecznie, że trudno go dostrzec nawet z bliska.
Paszczak najczęściej wybiera miejsce na gałęzi z widocznym pęknięciem. Następnie ustawia się na niej z głową uniesioną ku górze pod charakterystycznym kątem. W tej pozycji, z szerokim dziobem i nieruchomym ciałem, niemal idealnie naśladuje kształt martwego konaru. Często para ptaków siada obok siebie, wykonując tę samą pozę. Potęguje to efekt kamuflażu. Dopiero zbliżenie się potencjalnego zagrożenia sprawia, że porzucają kamuflaż, odlatują lub wydają ostrzegawcze dźwięki.
W obliczu niebezpieczeństwa dorosłe paszczaki wydają charakterystyczny alarmowy dżwięk. Stanowi on sygnał dla piskląt. Młode reagują, zastygając w bezruchu i ciszy.
Zasięg występowania
Paszczak australijski występuje na niemal całym obszarze kontynentalnej Australii, z wyjątkiem zachodniego Queenslandu, centralnej części Terytorium Północnego oraz większości równiny Nullarbor. Na Tasmanii ptak jest powszechny w północnych i wschodnich rejonach wyspy.
Jest gatunkiem niezwykle elastycznym pod względem środowiskowym. Można go spotkać zarówno w lasach i zadrzewieniach, jak i wśród zarośli, wrzosowisk czy na sawannach. Unika natomiast gęstych lasów deszczowych i całkowicie bezdrzewnych pustyń. Duże zagęszczenie tych ptaków obserwuje się w rejonach bogatych w eukaliptusy rzeczne, zwłaszcza wzdłuż zadrzewionych dolin.
Paszczak australijski doskonale zaadaptował się również do życia w miastach i na ich obrzeżach. Jest jednym z najczęściej spotykanych nocnych gatunków na terenach zurbanizowanych. Gniazduje w parkach, ogrodach i na posesjach, o ile znajdują się tam odpowiednie drzewa.
Paszczak australijski – dieta
Paszczak australijski to mięsożerca. Odgrywa istotną rolę w naturalnej kontroli szkodników na terenie Australii. Jego dieta obejmuje głównie duże, nocne owady – przede wszystkim ćmy – a także pająki, dżdżownice i ślimaki. Zjada również rozmaite pluskwiaki, chrząszcze, osy, mrówki i skorpiony. Duża liczba spożywanych bezkręgowców pozwala zaspokoić mu zapotrzebowanie energetyczne. Sporadycznie poluje też na drobne ssaki, gady, żaby, a nawet inne ptaki.
Za dnia zdrowe paszczaki zwykle nie poszukują aktywnie pożywienia. Czasami jednak siadają z otwartym dziobem i czekają, aż jakiś owad wpadnie do środka. Z nastaniem zmierzchu rozpoczynają intensywne łowy. Ich główną strategią jest nagłe zeskakiwanie z drzewa lub innego podwyższenia na zdobycz znajdującą się na ziemi. Atakują precyzyjnie, używając dzioba. Mniejsze owady, takie jak ćmy, potrafią chwytać także w locie, wykonując krótkie, zrywne loty w kierunku liści, gałęzi lub unoszących się w powietrzu owadów.
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Tawny_frogmouth [dostęp: 02.08.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: enjamint444. Licencja: CC BY-SA 3.0.
